Skip to main content

Projekty w których biorą udział uczniowie naszego Liceum:

Projekty w których biorą udział uczniowie naszego Liceum:

XIX wiek: Epoka postępu

 


5. 1. Jesteśmy drugą Anglią. Czego Goethe szuka na Śląsku?

  • a) Muzy b) elfów c) zachodnich technologii
  • Świat idzie naprzód, czyli Geothe na Śląsku, a my stajemy się drugą Anglią.

 
Porównaj wiersz Goethego w tłumaczeniu Szymborskiej: https://wiersze.annet.pl/w,,10636 
z wersją Oberscchlesin: https://youtu.be/KPJPJzpk_QQ ; https://youtu.be/7Cpeiv0AV6E?t=22
  • Choć będziemy omawiać przemiany gospodarcze i społeczne w XVIII wieku, to zacznimy jednak od wiersza Król olch Johanna Wolfganga von Goethego.
  • "Król elfów" lub "Król olch" (oryg. Der Erlkönig)
  • ballada Johanna Wolfganga von Goethego, napisana w roku 1782.
    • Ballada przedstawia ojca z synkiem pędzącego konno przez las wieczorową porą. 
    • Na początku wydaje się, że dziecko jedynie majaczy w dziwnej chorobie, widząc nadprzyrodzoną istotę, ducha, tytułowego króla. 
    • Ojciec uspokaja dziecko, iż to tylko złudzenie. 
    • Ostatni wers zmienia wymowę utowru. Opisuje śmierć dziecka, pozostawiając nas z wrażeniem, że jego dusza została w lesie, wśród Olszyn (Olch) i brzóz, decyzją ich króla, króla Elfów, króla Olch.
    • Poznjemy historię na styku świata baśni i naszego. 
    • Obserwujemy zderzenie dwóch światów: racjonalnego- oświeceniowego i baśniowego-romantycznego; 
    • Pozostajemy z dylematem, kto miał rację? Czy to syn majaczy? Czy ojciec nie dostrzegł zagrożenia. 
  • Czy Król Elfów mieszkał nad Olzą/ Olsą? Chyba nie, zobacz skąd pochodzi nazwa rzeki, czy od gwarowej Olszy? https://openairmuseum.info/pl/dzialy/Olza-mityczna-i-historyczna/Zrodla-historyczne








 


  • 4 września 1790 r. do Tarnowskich Gór przyjechał wówczas blisko 50-letni Johann Wolfgang Goethe, niemiecki poeta przełomu XVIII i XIX wieku i najwybitniejszy przedstawiciel literatury niemieckiej, ale także jeden z najbardziej znaczących w skali światowej, dramaturg, prozaik, uczony, polityk i mason. Nie przyjechał tu jednak szukać natchnienia. W dzisiejszych realiach jego podróż określilibyśmy bowiem jako szpiegostwo przemysłowe. Po co więc Goethe przyjechał do Tarnowskich Gór?
  • Goethego szpiegowska podróż do Tarnowskich Gór wiązała się z objęciem przez niego funkcji saskiego ministra , zob. : https://www.slaskie.travel/article/1016690/goethego-szpiegowska-podroz-do-tarnowskich-gor-czyli-kiedy-gorny-slask-byl-druga
  • "Narodziny przemysłu na pruskim Górnym Śląsku
  • Początkowo Górny Śląsk pruscy urzędnicy uważali za  najbiedniejszy i najbardziej zacofany obszar w całym królestwie. Status „perły w koronie” zapewnił obszarowi górnośląskiemu rozwój przemysłu, który rozpoczął się w ostatnich dziesięcioleciach XVIII wieku, tworząc z Górnego Śląsk zagłębie przemysłowe, jedno z najlepiej rozwiniętych w całej ówczesnej Europie.
  • W 1787 roku uruchomiono pierwszą w Europie, poza Wielką Brytanią, maszynę parową w kopalni rud ołowiu koło Tarnowskich Gór. W niecałe dziesięć lat później ruszył wielki piec w Królewskiej Odlewni w Gliwicach. Wzrastało też wydobycie węgla kamiennego na terenie Chorzowa i Zabrza. Nie mniej istotnym stała się rozbudowa górnośląskiej kolei, zainicjowana przez powstałe w 1837 roku towarzystwo akcyjne – Górnośląską Kolej Żelazną. (...)
  • Do największych potentatów przemysłowych, którzy zrobili olbrzymie majątki przy okazji burzliwego rozwoju przemysłu, należały niemieckie rodziny szlacheckie: Donnersmarcków, Hochbergów i Hohenlohe.
  • W kopalniach i hutach górnośląskich w połowie XIX wieku pracowało zaledwie 10 000, a "jednak dawało to górnośląskiemu okręgowi przemysłowemu przodujące miejsce w Europie pod względem stosunku liczby zatrudnionych w przemyśle do liczby zatrudnionych w rolnictwie".
  • https://edus.ibrbs.pl/gorny-slask-pod-panowaniem-hohenzollernow-1742-1914/


1. Rozwój demograficzny
a. eksplozja demograficzna – szybki wzrost liczby ludności
b. przyczyny
– wzrost produkcji żywności (ziemniaki, kukurydza)
– poprawa warunków sanitarnych i mieszkaniowych
– skuteczne formy walki z epidemiami (kwarantanna, kordony sanitarne)
 
2. Rozwój gospodarczy Wielkiej Brytanii w XVIII w.
a. wzrost liczby ludności
b. postęp w rolnictwie tzw. rewolucja agrarna
– ogradzania
–  wprowadzenie płodozmianu (uprawa roślin motylkowych i okopowych (koniczyny, ziemniaków i buraków)
– wprowadzenie nowoczesnych narzędzi rolniczych (siewnik, młockarnia) 
c. udoskonalenie transportu – budowa mostów i sieci kanałów
d. Wielka Brytania dzięki flocie stała się potęga handlową
e. działalność Banku Anglii
 
2. Najważniejsze wynalazki rewolucji przemysłowej
a. mechanizacja przemysłu włókienniczego
– latające czółenko Johna Kaya (1733 r.)
– przędzarka mechaniczna („Spinning Jenny”) Jamesa Hargreavesa (1764 r.)
– mechaniczny warsztat tkacki
b. skonstruowanie maszyny parowej przez  Jamesa Watta (1769 r.)
c przełom w hutnictwie i obróbce żelaza
– zastosowanie koksu w hutnictwie
– zastosowanie walców mechanicznych
– zastosowanie obrabiarek do metali

Jak proces automatyzacji zmienił życie ludzi...


Na zdjęciach proces postępującej automatyzacji: I. przędzenie nici za pomocą przęślicy; II. za pomocą kołowrotka; III. za pomocą maszyny; https://www.facebook.com/photo/?fbid=5195475897157169&set=pcb.5195479590490133

d 

 
 
Przędzenie na kołowrotku (u nas od ok. 1780; https://youtu.be/RIR8Q4gYl28) https://youtu.be/DLN52rC0cGo; przędzenie dawniej: https://youtu.be/5NuPhwtpEKk; całość tkactwa: https://youtu.be/DyWvsoxe6rgd

  • Określenia "po mieczu i po kądzieli". Dawniej przodków po ojcu rozróżniało się, dzieląc na dwie linie: linia po mieczu (np. babcia po mieczu) i po matce – po kądzieli (np. dziadek po kądzieli, ale także pradziadek raz po mieczu, dalej po kądzieli).
  • Kądziel − pęk włókien (wełnianych, lnianych lub konopnych) przeznaczonych do przędzenia nici. Był umocowany na krążku przęślicy lub kołowrotka. Przędzeniem ręcznym zajmowały się dawniej kobiety, stąd kądzielą nazywano w języku polskim pokrewieństwo w linii żeńskiej.
  • I. Prządka wyciągała z kądzieli pasemka włókien, aby włókna lepiej się skręcały zwilżała je śliną. Po przymocowaniu końcówki przędzionej nici do wrzeciona wprawiała go w ruch wirowy. Wrzeciono naprężało i skręcało nić. 
  • II. Od końca średniowiecza używano w Europie (na Cieszyńskim od XVIII wieku) pierwszego mechanicznego urządzenia jakim był kołowrotek.
3. Stopniowe zastępowanie manufaktur przez fabryki
4. Skutki rewolucji przemysłowej
a. industrializacja – uprzemysłowienie
b urbanizacja – rozwój miast
c rozwój kapitalizmu
d. skutki społeczne
– powstanie proletariatu fabrycznego
– pogorszenie się warunków życia robotników
– wzrost znaczenia kapitalistów – burżuazji
f. walka o równouprawnienie kobiet
 
4. Nowe idee ekonomiczne
a. kameralizm – odmiana merkantylizmu
b. fizjokratyzm  – twórcą François Quesnay
– rolnictwo główną gałęzią gospodarki
– leseferyzm – („pozwólcie działać”) – postulat swobody działania gospodarczego
c. liberalizm ekonomiczny  – Adam Smith
c. doktryna ekonomiczna głosząca, że państwo nie powinny ingerować w stosunki gospodarcze
d. cechy charakterystyczne gospodarki wolnorynkowa
– wolny rynek
– wolna konkurencja

Johann Wolfgang Goethe? Inne osoby, które odwiedziły Tarnowskie Góry: 
Król Jan III Sobieski i Maria Sobieska, Jan II Opolski, Jerzy Hohenzollern, Król August III Mocny, Hrabina Anna Konstancja Cosel (hrabina Hoym), Reden, Fryderyk Wilhelm II, , Józef Wybicki, Julian Ursyn Niemcewicz, Guido Henckel von Donnesmarck, Blanka de Pavia (Therese Pauline Blanche Lachmann, córka biednego niemieckojęzycznego żydowskiego krawca z Nysy na Śląsku, która uwiodła "pół Europy", w tym portugalskiego markiza de Paiva; kochała luksus. Pałac, jaki von Donnersmarck kazał jej wybudować w Świerklańcu miał przyćmiewać pałac cesarski).



Józef Bożek: Genialny Polak, Czech, czy może jednak... Niemiec lub po prostu cieszyński Ślązak? Tajemnica pochodzenia i losów twórcy prototypu samochodu, który zadziwił świat.


  

https://youtu.be/B78cxF-F82Y?t=537 https://youtu.be/FyFWgwNFaPU?t=41; 







 

 





Nieco ponad dwieście lat temu, w roku 1815 w Pradze po raz pierwszy na kontynencie europejskim zaprezentowano wóz napędzany silnikiem parowym. Konstrukcja ta, wzbudzała i do dziś wzbudza emocje, jako jednak z najciekawszych i najbardziej udanych konstrukcji automobilowych w XIX wieku. Jej autorem był praski mechanik i wynalazca, Ślązak z urodzenia – Józef Bożek.

Kim była ta postać? Syn młynarza z Bierów, niewielkiej wioski położonej w księstwie cieszyńskim, u stóp Beskidów. Kształcony w Cieszynie i Brnie w wieku 22 lat trafia do Pragi, z którą związany jest następnie przez całe życie, jako pracownik politechniki. Choć Bożek, w przeciwieństwie do starszego o rok Georg'a Stephensona, nie zrobił zawrotnej kariery, cieszy się sławą wybitnego wynalazcy, autora wielu nowatorskich rozwiązań w dziedzinie techniki. Oprócz budowy wozu i łodzi o napędzie parowym, ten odważy konstruktor wsławił się również, m.in.: konstrukcją zegarów oraz protez dla ofiar wojen.

Sława Bożka doszła do takich rozmiarów, iż po jego śmierci zapragnęły utożsamiać się z nią różne grupy i środowiska narodowe: przede wszystkim czeskie, ale również polskie i niemieckie. Jakie jednak było faktycznie pochodzenie tego zdolnego konstruktora i jego korzenie? Co wiemy o jego rodzinie i jej losach? Jakie dziedzictwo po sobie pozostawił wynalazca, który rozmachem dzieł wyprzedził swą epokę?







Zastanówmy się, jaki był stosunek wybitnych postaci z przeszłości do kwestii narodowych? Czy konstruowali swoją tożsamość wokół np. narodu polskiego, czy bycie Polakami (lub Francuzami/Niemcami/Czechami itd.) było ważną częścią ich osobowości?








Józef Bożek: Polak, Czech, czy może jednak... Niemiec lub po prostu Ślązak? Tajemnica życia i pochodzenia twórcy I. wozu napędzanego silnikiem parowym.



"[nagłówek] Józef Bożek był Polakiem! Historia genialnego polskiego konstruktora. [wstęp:] Dlaczego jako symbol odbudowującej się ojczyzny Czesi przywłaszczyli sobie postać Józefa Bożka? Fenomenalny polski konstruktor spod Cieszyna wsławił się m.in. budową pierwszego osobowego samochodu z silnikiem parowym. (...)" strefahistorii.pl / 2018


"[nagłówek] Nowoczesny samochód, łódź parowa, automatyczny warsztat tkacki, protezy rąk i nóg, do tego liczne zegary – wszystkie te innowacje zrodziły się w umyśle i dłoniach jednego człowieka. Sławiony przez Czechów, którzy uznali go za swojego krajana, przy tym niemal zupełnie zapomniany nad Wisłą – w swojej ojczyźnie. Kto? Józef Bożek: wynalazca, konstruktor, Polak. (...) [podsumowanie:] Często podkreśla się, że Józef Bożek nie mógł wiedzieć o pracach nad maszynami parowymi, które prowadził Georg Stephenson, bo Polak zaczął konstruować je wcześniej niż Brytyjczyk. Co by było, gdyby znalazł się sponsor chętny wesprzeć wynalazki Bożka? Czy głośno mówiłoby się o tym, że Polak zbudował pierwszy nowoczesny samochód? Pozostaje nam tylko gdybanie. I pamięć, którą winni jesteśmy Józefowi Bożkowi." Onet.pl / 2015

 

Tak pisał portal strefahistorii.pl w 2018 roku i Onet.pl trzy lata wcześniej, ile prawdy jest w twierdzeniach że Józef Bożek był Polakiem? Zbierzmy na jego temat garść informacji i skonfrontujmy kilka źródeł...


    • Jak jest w przypadku innych sławnych osób z tej epoki, zobaczmy...
      •  Reginald Kneifl, to 
        • wg polskiej wikipedii: "Reginald Kneifel, także Reginald Kneifl (ur. 11 stycznia 1761 w Bad Lindewiese, zm. 7 grudnia 1826 w Wiedniu) – austriacki pisarz, profesor mineralogii i zoologii na Theresianische Ritter-Akademie w Wiedniu, autor m.in. Topographie des k. k. Antheils an Schlesien[1]."
        • wg niemieckiej wiki: "był austriackim naukowcem, nauczycielem, bibliotekarzem i autorem" wywodzącym się z rodziny morawskiej, a więc czeskiej (konkretnie z morawsko-języcznej). 
          • "Kneifl urodził się w rodzinie morawskojęzycznej, a po ukończeniu studiów wstąpił do zakonu pijarów , gdzie uczył się łaciny i niemieckiego. Od 1804 pracował jako prefekt w Auspitz ; W tym czasie Kneifl opublikował obszerny opis kraju Śląska Austriackiego w celu oceny potencjału gospodarczego tego obszaru, co pomogło mu stać się znanym w całym kraju. Od października 1799 przebywał w Cieszynie i zbierał dane od urzędników państwowych, ziemian i duchownych, a także księgi, m.in. rękopis z 1799 r. W 1807 r. został profesorem , następcą Josepha Augusta Schultesa [2]. mineralogii i zoologii w Terezjańskiej Akademii Rycerskiej w Wiedniu.  (...) Kneifl jest autorem kilku podręczników naukowych i jest autorem wielotomowego opisu Śląska Austriackiego . Służył również Muzeum Theresianum, katalogując i obszernie opisując jego kolekcję minerałów".




Losowa ilustracja tekstu o genealogicznych poszukiwaniach? Nie. To fragment metryki urodzenia Józefa Bożka https://tkwp.pl/blog/91-szukajac-przodkow-w-ksiestwie-cieszynskim



5 X 2022 odbył się w Czeskim Cieszynie wykład: "Józef Bożek: Genialny Polak, Czech, czy może jednak... Niemiec lub po prostu cieszyński Ślązak? Tajemnica pochodzenia i losów twórcy pierwszego wozu napędzanego silnikiem parowym na kontynencie europejskim".

"(...) Postać urodzonego w 1782 roku w Bierach wynalazcy przybliżył Wojciech Grajewski – absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie (2010), historyk-regionalista, nauczyciel, badacz i popularyzator historii, długoletni pracownik Muzeum Śląska Cieszyńskiego i Książnicy Cieszyńskiej, a także Miejskiego Centrum Kultury w Skoczowie i II LO w Cieszynie im. M. Kopernika.

Pytania o narodowość
Sporo dyskusji budzi narodowość tego wybitnego wynalazcy. Czesi uważają, że był on Czechem, Polacy – że Polakiem. I choć pytanie o narodowość wynalazcy pozostało bez jednoznacznej odpowiedzi, prelegent starał się rzucić na problem nieco więcej światła.

– Nie ulega wątpliwości, że Józef Bożek urodził się w polskojęzycznej rodzinie i że przez pierwsze kilkanaście lat swego życia wychowywał się w polskojęzycznym środowisku. Po polsku mówiono w domu, w miejscowym kościele w Grodźcu, gdzie był chrzczony. Kiedy zaś wyjechał do Brna, a ostatecznie osiadł w Pradze, to tam językiem nauki był język niemiecki. Napis na nagrobku synowie ufundowali mu niemiecki i z tą grupą najpewniej się identyfikowali, podobnie jak niemal wszyscy ówcześni mieszkańcy Pragi. Pewne jest zatem, iż mocno naciągane są tezy o tym, iż Bożek był „czeskim wynalazcą”, gdyż źródła nie odnotowują żadnych jego związków z czeskością, prócz tego, że tworzył na terenie, który kiedyś miał stać się Republiką Czeską – w podsumowaniu wyliczał Grajewski.

Mała i duża ojczyzna Józefa Bożka
Prelegent zwrócił także uwagę na to, że w czasach, kiedy żył Józef Bożek, poczucie przynależności narodowej nie funkcjonowało w takiej formie, jak obecnie, czy w czasach późniejszych, w szczególności w drugiej połowie XIX i w wieku XX. Niewątpliwie małą ojczyzną konstruktora był Śląsk Cieszyński i polskojęzyczna wieś Biery. Natomiast dużą ojczyzną była habsburska, niemieckojęzyczna Austria. Był więc obywatelem tego wielkiego państwa, do którego należało i Księstwo Cieszyńskie, i całe Czechy". 

Całego wykładu możemy wysłuchać tutaj: https://zwrot.cz/2022/10/genialny-wynalazca-jozef-bozek-wojciech-grajewski-przyblizyl-sluchaczom-mur-u-te-wybitna-postac, tam też znajduje się cały artykuł Beaty Tyrny, wraz ze zdjęciami.




Jaka jest puenta?
 >>>Józef Bożek wychował się w polskojęzycznym środowisku. Wszystkie dostępne źródła - relacje księży z którymi Bożek stykał się osobiście, a więc: Leopolda Szersznika, Józefa Musioła i Reginalda Kneifla podkreślają, iż mieszkańcy Bier i parafii w Grodźccu mówili po polsku i nie rozumieli języka morawskiego. Nawet Cieszyn, gdzie przebywał jako nastolatek (miał wówczas 16-19 lat i to wtedy formował się jego charakter i światopogląd), był wówczas miastem polskojęzycznym, pomimo iż w gimnazjum uczono po niemiecku. Kiedy zaś rozpoczął studia i pracę zawodową: najpierw w Brnie na Morawach i Pradze utalentowany konstruktor, żył i tworzył w środowisku wyłącznie niemieckojęzycznym. Raz jeszcze podkreślmy: Napis na nagrobku synowie ufundowali mu niemiecki i z tą grupą najpewniej się identyfikowali, podobnie jak niemal wszyscy ówcześni mieszkańcy Pragi. Pewne jest zatem, iż mocno naciągane są tezy o tym, iż Bożek był "czeskim wynalazcą", gdyż źródła nie odnotowują żadnych jego związków z czeskością, prócz tego, że tworzył na terenie, który kiedyś miał stać się Republiką Czeską.


Które z popularnych w literaturze określeń jest zatem najbardziej właściwe: „śląski Stephenson”, „polski Stephenson”, „czeski Stephenson”, czy może polubowne: „polsko-czeski Stephenson”. Wydaje się, że pierwsze, gdyż pozostałe mogą wprowadzać w błąd, sugerując narodowość wynalazcy, która najpewniej nie była wykrystalizowana, a przynajmniej nie mamy na ten temat żadnych wyraźnych poszlak. Warto jednak podkreślić raz jeszcze, że kulturowo Bożek związany był z dominującą w państwie austriackim kulturą niemiecką. Jeśli więc mielibyśmy go określić, to chyba jednak „austryjacki Stephenson”. Równie uzasadnione jest również podkreślające jego pochodzenie oraz słowiańskie korzenie określenie - „śląski Stephenson”. Chociaż język polski, a konkretnie gwara cieszyńska była jego pierwszym językiem, to również sformułowanie „polski Stephenson” wydaje się na wyrost, gdyż z Polską i jej kulturą Bożek nie wiele miał wspólnego. Jeśli Polacy lub Czesi chcą go powiązać z własną historią i uważać go za jednego z największych wynalazców w dziejach, to powinni raczej stosować określenie "pochodzący z polskojęzycznego środowiska Ślązaków Cieszyńskich odkrywca" lub "tworzący na ziemiach czeskich konstruktor" itd.