- Cel: Uporządkowanie Europy po upadku Napoleona i ustalenie nowego ładu politycznego.
- Zasada legitymizmu: Przekonanie, że władza monarchów pochodzi od Boga, a ich usunięcie przez rewolucję było bezprawne.
- Zasada restauracji: Przywrócenie na trony dynastii obalonych przez Napoleona i powrót do granic sprzed 1789 r.
- Zasada równowagi sił: Żadne państwo w Europie nie mogło dominować nad pozostałymi (głównie koncepcja brytyjska).
- Święte Przymierze: Sojusz Rosji, Austrii i Prus, mający strzec porządku wiedeńskiego i tłumić ruchy rewolucyjne.
- Sprawa polska: Likwidacja Księstwa Warszawskiego; utworzenie Królestwa Polskiego (pod panowaniem cara), Wielkiego Księstwa Poznańskiego (Prusy) i Rzeczypospolitej Krakowskiej.
- Główni gracze: Car Aleksander I (Rosja), Klemens von Metternich (minister spraw zagranicznych Austrii).
- 2. Rewolucja przemysłowa
- Początek: Druga połowa XVIII w. w Wielkiej Brytanii, w XIX w. rozprzestrzeniła się na Europę i USA.
- James Watt: Udoskonalenie maszyny parowej (1763 r.), co stało się symbolem i motorem zmian.
- Przemysł tekstylny i ciężki: Rozwój mechanicznych krosien oraz hutnictwa i górnictwa (węgiel kamienny jako główne paliwo).
- Rewolucja w transporcie: Budowa kolei żelaznej (George Stephenson – lokomotywa Rocket) oraz statków parowych.
- Urbanizacja: Masowy napływ ludności ze wsi do miast w poszukiwaniu pracy w fabrykach.
- Nowe grupy społeczne: Wykształcenie się kapitalistów (właścicieli fabryk) oraz proletariatu (robotników).
- Skutki: Wzrost produkcji, spadek cen towarów, ale też trudne warunki pracy i wyzysk robotników (w tym dzieci).
- Liberalizm: Wolność jednostki, swoboda gospodarcza (laissez-faire), równość wobec prawa i rządy parlamentarne (John Stuart Mill).
- Konserwatyzm: Przywiązanie do tradycji, religii i hierarchii społecznej; sprzeciw wobec gwałtownych rewolucji (Edmund Burke).
- Socjalizm utopijny: Postulaty poprawy losu robotników poprzez sprawiedliwy podział dóbr i reformy społeczne.
- Marksizm (socjalizm naukowy): Karol Marks i Fryderyk Engels; postulat walki klas i obalenia kapitalizmu drogą rewolucji.
- Nacjonalizm: Przekonanie, że naród jest najwyższą wartością i powinien posiadać własne, niepodległe państwo.
- Ruchy narodowowyzwoleńcze: Aktywizacja narodów nieposiadających własnych państw (m.in. Polaków, Włochów, Niemców, Greków).
- 1.3. Nowe ideologie
- I. Liberalizm - Główna idea: Najważniejsza jest wolność człowieka i swoboda działania.
- Twórca liberalizmu gospodarczego: Adam Smith („O bogactwie narodów”, 1776 r.).
Główne hasła:
Wolność osobista, wolność słowa, prasy i wyznania.- Równość obywateli wobec prawa.
- Swoboda w gospodarce: nienaruszalność własności prywatnej i wolna konkurencja.
- II. Konserwatyzm Główna idea: Ochrona tradycji, religii oraz „starego porządku” w państwie.
- Przedstawiciel: Edmund Burke.
Główne hasła:
Poparcie dla władzy monarchy i uprzywilejowanej pozycji szlachty i duchowieństwa.- Duży wpływ Kościoła na życie społeczne.
- III. Narodziny ruchu robotniczego
- Związki zawodowe i strajki: Organizacje tworzone przez robotników do walki o swoje prawa. Ich główną bronią były strajki (przerywanie pracy).
- Czartyzm: Pierwszy masowy ruch robotników w Wielkiej Brytanii (lata 30. i 40. XIX w.). Wyrazem ich żądań była petycja do parlamentu — Karta praw ludu.
- Socjalizm utopijny: Nierealne pomysły na sprawiedliwe społeczeństwo. Przedstawiciele: Robert Owen, Claude Henri Saint-Simon.
Komunizm:
Twórcy: Karol Marks i Fryderyk Engels.- Program: „Manifest komunistyczny” (1848 r.).
- Założenia: Całkowita równość ludzi, zniesienie własności prywatnej i przejęcie władzy przez robotników (proletariat).
- I. Europa po kongresie wiedeńskim
- 1825 r. – Powstanie dekabrystów w Rosji: Nieudana próba obalenia caratu przez młodych oficerów.
- 1830 r. – Rewolucja lipcowa we Francji (27–29 lipca): Obalenie Karola X Burbona, który przywracał absolutyzm. Na czele walk stanął gen. Marie Joseph La Fayette, a nowym królem został Ludwik Filip.
Walki niepodległościowe:
Grecja (1821–1830): Po wygranym powstaniu z Turcją odzyskała niepodległość.- Belgia (1830 r.): Odłączyła się od Holandii i ogłosiła niepodległość.
- II. Wiosna Ludów (1848–1849)
- Francja (rewolucja lutowa 1848 r.): Obalono monarchię, ogłoszono republice i wprowadzono powszechne prawo wyborcze. Prezydentem został Ludwik Napoleon Bonaparte.
- Prusy (Berlin): Król Fryderyk Wilhelm IV pod naciskiem rewolucji wydał konstytucję gwarantującą wolność słowa i równość wobec prawa.
- Austria (Wiedeń): Cesarze (Ferdynand I, a od grudnia 1848 r. Franciszek Józef I) musieli nadać konstytucję i ulec żądaniu uwłaszczenia chłopów. Odwołano też kanclerza Klemensa von Metternicha.
- Węgry: Wybuchło powstanie niepodległościowe pod wodzą prezydenta Lajosa Kossutha. Słynnym dowódcą był polski gen. Józef Bem. Powstanie upadło po interwencji armii rosyjskiej.
- Włochy: Król Sardynii Karol Albert podjął nieudaną próbę zjednoczenia i walki z Austrią. Papież Pius IX uciekł z Rzymu przed rewolucjonistami (wrócił dzięki pomocy Francji).
- III. Wojna krymska (1853–1856)
- Rosja cara Mikołaja I zaatakowała Turcję, by przejąć cieśniny Bosfor i Dardanele.
- Turcję poparły Wielka Brytania, Francja i Sardynia. Najcięższe walki toczono o Sewastopol.
- Nowy car Aleksander II podpisał pokój w Paryżu (1856 r.) — Morze Czarne ogłoszono obszarem neutralnym.
Blok I: Od Kongresu Wiedeńskiego do Powstania Listopadowego
| Nr | Temat | Postać | Kraj | Rola / Dlaczego ważny? | Okres / Rok |
| 1 | Kongres wiedeński | K. von Metternich | Austria | Minister spraw zagr., główny reżyser "ładu wiedeńskiego". | 1815 |
| Aleksander I | Rosja | Car, król Polski, twórca Świętego Przymierza. | 1815 | ||
| 2 | Rewolucja przemysłowa | James Watt | Wlk. Brytania | Wynalazca maszyny parowej – silnika rewolucji. | 1763/1784 |
| G. Stephenson | Wlk. Brytania | Twórca "Rakiety" – pierwszej nowoczesnej lokomotywy. | 1825 | ||
| 3 | Nowe idee | Karol Marks | Niemcy | Twórca ideologii komunistycznej i walki klas. | 1848 |
| John Stuart Mill | Wlk. Brytania | Filozof, jeden z najważniejszych myślicieli liberalizmu. | XIX w. | ||
| 5/6 | Ziemie polskie 1815-1830 | F.X. Drucki-Lubecki | Polska | Minister skarbu, budował polski przemysł i bankowość. | 1821-1830 |
| Wlk. Ks. Konstanty | Rosja | Brat cara, dowódca armii polskiej, symbol ucisku. | 1815-1830 | ||
| 7 | Powstanie listopadowe | Piotr Wysocki | Polska | Inicjator powstania, lider spisku podchorążych. | 1830 |
| Emilia Plater | Polska | "Dziewica-bohater", dowodziła oddziałem na Litwie. | 1831 | ||
| Józef Sowiński | Polska | Generał, zginął broniąc Woli (miał drewnianą nogę). | 1831 | ||
| Julian Ordon | Polska | Dowódca reduty nr 54, symbol poświęcenia (u Mickiewicza). | 1831 | ||
| 8 | Wielka Emigracja | A.J. Czartoryski | Polska | Przywódca Hotelu Lambert, "niekoronowany król Polski". | po 1831 |
| Juliusz Słowacki | Polska | Wieszcz narodowy, twórca "Kordiana", rywal Mickiewicza. | XIX w. | ||
| C.K. Norwid | Polska | Wieszcz narodowy, Poeta, myśliciel, wyprzedził swoją epokę o pokolenia. | XIX w. | ||
| Fryderyk Chopin | Polska | Kompozytor, czynił sprawę polską głośną w Europie. | XIX w. |
- Podział Księstwa Warszawskiego:
- Królestwo Polskie (Kongresówka): Połączone unią z Rosją.
- Wielkie Księstwo Poznańskie: Przyłączone do Prus.
- Rzeczpospolita Krakowska (Wolne Miasto Kraków): Pod protektoratem Rosji, Prus i Austrii.
- Sytuacja w zaborach:
- Rzeczpospolita Krakowska: Władzę wykonawczą sprawował Senat Rządzący, a ustawodawczą jednoizbowy Sejm.
Zabór pruski (Wielkopolska):
Namiestnikiem został książę Antoni Radziwiłł.- 1823 r.: Król Fryderyk Wilhelm III przeprowadził uwłaszczenie chłopów (mogli wykupić użytkowaną ziemię).
- Kultura i edukacja: W 1825 r. wprowadzono obowiązek szkolny. Edward Raczyński założył Bibliotekę w Poznaniu, a rody Działyńskich i Zamoyskich gromadziły zbiory w Kórniku.
- Zabór austriacki (Galicja): Rejon bardzo zacofany. W 1817 r. we Lwowie utworzono Zakład Narodowy im. Ossolińskich (Fundacja Józefa Maksymiliana Ossolińskiego).
- I. Ustrój i gospodarka
- Ustrój: Unia personalna z Rosją. Car Aleksander I nadał liberalną konstytucję z 1815 r. (gwarantowała wolność słowa, wyznania i osobistą).
- Władza: Car (król Polski) kierował wojskiem i polityką; w Warszawie zastępował go namiestnik gen. Józef Zajączek. Armią polską dowodził brat cara, wielki książę Konstanty.
- Gospodarka: Rozwój włókiennictwa w Łodzi oraz górnictwa w Zagłębiu Dąbrowskim i Staropolskim.
- Kluczowe postacie: Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki (minister skarbu, założył Towarzystwo Kredytowe Polskie w 1825 r. i Bank Polski w 1828 r.) oraz Stanisław Staszic.
- Oświata: W 1816 r. powstał Uniwersytet Warszawski.
- II. Opozycja
- Opozycja legalna: „Kaliszanie” na czele z brćmi Wincentym i Bonawenturą Niemojowskimi (walczyli w Sejmie przeciw łamaniu konstytucji).
Opozycja tajna:
1817 r.: Towarzystwo Filomatów w Wilnie (Tomasz Zan, Adam Mickiewicz).- 1821 r.: Towarzystwo Patriotyczne założone przez mjr. Waleriana Łukasińskiego.
- 1828 r.: Sprzysiężenie Podchorążych w Warszawie pod wodzą ppor. Piotra Wysockiego.
- I. Przyczyny
- Łamanie konstytucji przez cara Mikołaja I (wprowadzenie cenzury, brak zwoływania Sejmu).
- Groźba użycia wojska polskiego do stłumienia rewolucji w Belgii i Francji.
- II. Wybuch i władze
- Noc Listopadowa (29/30 listopada 1830 r.): Atak spiskowców na Belweder (nieudana próba pojmania księcia Konstantego) oraz zdobycie Arsenału przy pomocy ludu Warszawy.
- 5 grudnia 1830 r.: Gen. Józef Chłopicki ogłosił się dyktatorem.
- 25 stycznia 1831 r.: Sejm podjął uchwałę o detronizacji cara Mikołaja I.
- Powstał Rząd Narodowy pod przewodnictwem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (w składzie m.in. Joachim Lelewel).
- I. Siły i najważniejsze bitwy
- Stosunek sił: Armia rosyjska (feldmarszałek Iwan Dybicz) – ok. 120 tys. żołnierzy vs. armia polska – ok. 50 tys.
- 25 lutego 1831 r. – Bitwa pod Olszynką Grochowską: Nierozstrzygnięta, ale zatrzymała szturm Rosjan na Warszawę. Dowodził faktycznie gen. Józef Chłopicki.
- Ofensywa wiosenna (plany płk. Ignacego Prądzyńskiego): Zwycięstwa Polaków pod Wawrem, Dębem Wielkim oraz pod Iganiami (10 kwietnia 1831 r.).
- 26 maja 1831 r. – Bitwa pod Ostrołęką: Ciężka klęska Polaków (dowodził nieudolnie gen. Jan Skrzynecki).
- Powstania lokalne: Na Litwie walczyła m.in. Emilia Plater.
- II. Upadek powstania
- 6–8 września 1831 r.: Szturm Warszawy przez wojska Iwana Paskiewicza. Obrona Woli i bohaterska śmierć gen. Józefa Sowińskiego.
- 8 września 1831 r.: Kapitulacja Warszawy. Ostatni wodzowie (gen. Maciej Rybiński) przekroczyli granice i udali się na emigrację.
- 2.5. Wielka Emigracja
- Po klęsce powstania kraj opuściło ok. 10 tysięcy osób (żołnierze, politycy, artyści).
- Ugrupowania polityczne:
| Ugrupowanie | Siedziba i liderzy | Program polityczny |
| Hotel Lambert | Paryż ks. Adam Jerzy Czartoryski | Konserwatywno-liberalny: Odbudowa Polski jako monarchii konstytucyjnej dzięki dyplomacji i pomocy państw Zachodu. |
| Towarzystwo Demokratyczne Polskie (TDP) | Paryż Ludwik Mierosławski, Wiktor Heltman | Republikański: Odbudowa Polski jako republiki własnymi siłami w trójzaborowym powstaniu; uwłaszczenie chłopów. Programy: Mały Manifest (1832) i Wielki Manifest (Poitiers, 1836). |
| Gromady Ludu Polskiego | Londyn / Portsmouth Stanisław Worcell | Radykalny / socjalistyczny: Zniesienie własności prywatnej i podziałów stanowych; oddanie ziemi ludowi. |
- Kultura na emigracji: Na uchodźstwie tworzyli wieszczowie narodowi: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Zygmunt Krasiński, Cyprian Kamil Norwid oraz kompozytor Fryderyk Chopin.
- I. Zabór rosyjski
- Noc paskiewiczowska: 25 lat stanu wojennego pod rządamy namiestnika Iwana Paskiewicza.
- Represje: Konfiskata majątków, wyroki katorgi na Syberię, budowa Cytadeli Warszawskiej.
- Statut Organiczny (1832 r.): Zastąpił konstytucję. Zniesiono polskie wojsko i Sejm, zamknięto uniwersytety w Warszawie i Wilnie.
- II. Zabór pruski i praca organiczna
Zaostrzono germanizację. W odpowiedzi Polacy podjęli pracę organiczną (działania gospodarcze i edukacyjne):
Karol Marcinkowski założył Towarzystwo Naukowej Pomocy (1841 r.) i wzniósł hotel Bazar w Poznaniu.- Dezydery Chłapowski unowocześniał rolnictwo w Turewi.
- Hipolit Cegielski otworzył w Poznaniu fabrykę maszyn rolniczych.
- III. Działalność spiskowa i rok 1846
- Kraj odwiedzali tajni wysłannicy z emigracji (emisariusze), np. Szymon Konarski, ks. Piotr Ściegienny.
- Powstanie krakowskie (21/22 lutego 1846 r.): Utworzono Rząd Narodowy, wydano Manifest do narodu polskiego (obietnica ziemi dla chłopów). Sekretarzem rządu został Edward Dembowski (zginął od kul austriackich w procesji w Podgórzu). Powstanie upadło, a Rzeczpospolitą Krakowską wcielono do Austrii.
- Rabacja galicyjska (luty 1846 r.): Krwawy bunt chłopów przeciwko szlachcie w Galicji, sprowokowany przez Austriaków. Na czele stanął Jakub Szela. Zginęło ponad 1000 ziemian.
- I. Wielkopolska (zabór pruski)
- Utworzono Komitet Narodowy w Poznaniu; oddziałami polskimi dowodził Ludwik Mierosławski.
- Ugoda w Jarosławcu (11 kwietnia 1848 r.): Prusacy obiecali autonomię w zamian za zmniejszenie polskich obozów wojskowych.
- Prusacy złamali umowę, co doprowadziło do walk: zwycięstwa Polaków pod Miłosławiem (30 kwietnia) i Sokołowem (2 maja), ale ostatecznie doszło do kapitulacji pod Bardem. Księstwo Poznańskie przekształcono w zwykłą Prowincję Poznańską.
- II. Galicja (zabór austriacki)
- Bojąc się rewolucji, gubernator Franciszek Stadion ogłosił 22 kwietnia 1848 r. zniesienie pańszczyzny i uwłaszczenie chłopów.
- I. Przyczyny konfliktu
- Rozwój terytorialny: Wykupienie Luizjany (od Francji) i Florydy (od Hiszpanii), wygrana wojna z Meksykiem (przejęcie Teksasu i Kalifornii) oraz zakup Alaski od Rosji (1867 r.).
Podział państwa:
Północ (Unia): Przemysł, darmowa praca najemna, farmy; ruch abolicjonizmu (dążenie do zniesienia niewolnictwa).- Południe (Konfederacja): Wielkie plantacje bawełny oparte na pracy niewolników.
- 1860 r.: Wybór przeciwnika niewolnictwa Abrahama Lincolna na prezydenta USA.
- Secesja: 11 stanów Południa odłączyło się i utworzyło Skonfederowane Stany Ameryki (prezydent: Jefferson Davis).
- II. Przebieg wojny secesyjnej (1861–1865)
- 12 kwietnia 1861 r.: Atak Konfederatów na Fort Sumter — początek wojny.
- 1863 r.: Dekret Lincolna o zniesieniu niewolnictwa (Proklamacja Emancypacji).
- 1–3 lipca 1863 r. – Bitwa pod Gettysburgiem: Przełomowa klęska wojsk Południa (dowodzonych przez gen. Roberta Lee).
- 9 kwietnia 1865 r.: Kapitulacja Konfederatów w Appomattox przed dowódcą Północy, gen. Ulyssesem Grantem.
- Skutek: Ponad 700 tys. poległych, zniszczenie Południa, uratowanie jedności USA i zniesienie niewolnictwa. W zamachu po wojnie zginął prezydent Lincoln.
- I. Sytuacja i plan zjednoczenia
- Włochy były podzielone na małe państewka, a północ (Lombardia, Wenecja) kontrolowała Austria.
- Głównym ośrodkiem zjednoczenia było Królestwo Sardynii (Piemont) — król Wiktor Emanuel II i premier hrabia Camillo Cavour.
- II. Etapy zjednoczenia
- 1859 r.: Wojna z Austrią (przy wsparciu Napoleona III). Zwycięskie bitwy pod Magenty i Solferino — Piemont zyskał Lombardię.
- 1860 r.: „Wyprawa tysiąca czerwonych koszul” pod wodzą Giuseppe Garibaldiego na Sycylię i opanowanie Południa.
- Marzec 1861 r.: Ogłoszenie powstania Królestwa Włoch (królem Wiktor Emanuel II).
- 1870 r.: Zajęcie Rzymu i ogłoszenie go stolicą państwa. Papież Pius IX ogłosił się „więźniem Watykanu”.
- I. Inicjatywa Prus
- Król Prus Wilhelm I Hohenzollern oraz premier i kanclerz Otto von Bismarck (zasada „krwi i żelaza”).
- II. Wojny zjednoczeniowe
- 1866 r. – Wojna prusko-austriacka: Zwycięstwo Prus w bitwie pod Sadową. Rozwiązano Związek Niemiecki pod wodzą Austrii i utworzono Związek Północnoniemiecki.
1870–1871 r. – Wojna prusko-francuska:
Obalenie cesarza Napoleona III po klęsce pod Sedanem (1870 r.).- Rewolucja w oblężonym Paryżu — Komuna Paryska (1871 r.), w której walczył m.in. Polak Jarosław Dąbrowski.
- Pokój we Frankfurcie (10 maja 1871 r.): Francja straciła Alzację i Lotaryngię oraz zapłaciła ogromną kontrybucję.
- III. Finał
- 18 stycznia 1871 r.: W Sali Lustrzanej w Wersalu ogłoszono powstanie Cesarstwa Niemieckiego (II Rzeszy).
- Cesarz: Wilhelm I, Kanclerz: Otto von Bismarck. Dwuizbowy parlament: Reichstag.
- I. Metropolie i podział świata
Formy zależności:
Protektoraty: Posiadały własne władze, ale podlegały metropolii.- Dominia: Kolonie brytyjskie z dużą autonomią wewnętrzną (np. Kanada, Australia).
- Podział Afryki: Wyścig mocarstw (Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Belgia). Brytyjską politykę kolonialną od Kairu do Kapsztadu realizował Cecil John Rhodes.
Azja:
Indie: „Perła w koronie brytyjskiej”. W 1877 r. królowa Wiktoria została cesarzową Indii.- Chiny: Zmuszone do polityki „otwartych drzwi” (dostęp ekonomiczny mocarstw bez aneksji ziem).
- II. Powstania kolonialne
- 1857 r. – Powstanie sipajów: Bunt indyjskich żołnierzy w służbie brytyjskiej (stłumiony).
- 1881 r. – Powstanie Mahdiego: Bunt ludności muzułmańskiej w Sudanie przeciw Brytyjczykom.
- 1899 r. – Powstanie bokserów: Antyzachodnie powstanie ludowe w Chinach, stłumione przez wojska międzynarodowe.
- 4. Powtórzenie: Europa po kongresie wiedeńskim
- Konstytucjonalizm: Walka o wprowadzenie konstytucji ograniczających samowolę władców.
- Powstanie dekabrystów (1825 r.): Nieudana próba obalenia caratu i wprowadzenia reform w Rosji.
- Rewolucja lipcowa we Francji (1830 r.): Obalenie Karola X i wprowadzenie monarchii konstytucyjnej (Ludwik Filip).
- Powstanie Belgów (1830 r.): Skuteczna walka o niepodległość i odłączenie się od Królestwa Niderlandów.
- Wpływ na Polskę: Rewolucje w Europie Zachodniej ośmieliły Polaków do wywołania powstania listopadowego.
- Kwestia robotnicza: Narastające napięcia w fabrykach prowadzące do pierwszych strajków i narodzin ruchu związkowego.
- 5. Ziemie polskie po kongresie wiedeńskim
- Podział ziem polskich: Po 1815 r. utrzymał się podział na trzy zabory: rosyjski, pruski i austriacki.
- Królestwo Polskie (Kongresówka): Utworzone z większości ziem Księstwa Warszawskiego, połączone unią personalną z Rosją (car Rosji był jednocześnie królem Polski).
- Wielkie Księstwo Poznańskie: Ziemie zachodnie pod panowaniem Prus, początkowo z ograniczoną autonomią dla Polaków.
- Rzeczpospolita Krakowska (Wolne Miasto Kraków): Niewielkie państwo pod nadzorem trzech zaborców (Rosji, Austrii i Prus).
- Autonomia: Królestwo Polskie posiadało własną konstytucję, sejm, rząd oraz własną armię (do 1831 r.).
- 6. Królestwo Polskie przed powstaniem listopadowym
- Konstytucja 1815 r.: Nadana przez cara Aleksandra I, była jedną z najnowocześniejszych w Europie, gwarantowała wolność słowa i wyznań.
- Łamanie konstytucji: Car i jego brat, wielki książę Konstanty, wprowadzali cenzurę i prześladowali tajne organizacje patriotyczne.
- Rozwój gospodarczy: Działalność Franciszka Ksawerego Druckiego-Lubeckiego; budowa fabryk, Kanału Augustowskiego i założenie Banku Polskiego.
- Oświata i kultura: Rozkwit Uniwersytetu Warszawskiego oraz działalność tajnych związków młodzieży (Filomaci i Filareci w Wilnie).
- Opozycja: Legalna opozycja sejmowa („Kaliszanie”) oraz spiski wojskowe, m.in. Sprzysiężenie Wysockiego.
- 7. Powstanie listopadowe (1830–1831)
- Przyczyny: Łamanie konstytucji przez cara, wieści o rewolucjach we Francji i Belgii oraz plany wysłania polskiej armii do walki z rewolucjonistami.
- Noc listopadowa (29 XI 1830 r.): Atak podchorążych pod wodzą Piotra Wysockiego na Belweder w Warszawie.
- Przebieg walk: Najważniejsze bitwy to Olszynka Grochowska, Stoczek, Iganie (zwycięstwa Polaków) oraz klęska pod Ostrołęką.
- Detronizacja cara: W styczniu 1831 r. polski sejm pozbawił Mikołaja I tronu, co zmieniło powstanie w regularną wojnę polsko-rosyjską.
- Skutki: Klęska powstania, likwidacja armii i sejmu, budowa Cytadeli w Warszawie i początek okresu represji.
- 8. Wielka Emigracja
- Definicja: Masowy wyjazd ok. 10 tysięcy patriotów, polityków i artystów na Zachód (głównie do Francji) po upadku powstania listopadowego.
- Hotel Lambert: Obóz konserwatywny pod wodzą Adama Jerzego Czartoryskiego; liczył na pomoc dyplomatyczną mocarstw zachodnich.
- Towarzystwo Demokratyczne Polskie (TDP): Zakładało odzyskanie niepodległości własnymi siłami poprzez powstanie ludu i zniesienie pańszczyzny.
- Kultura: Na emigracji tworzyli najwybitniejsi Polacy: Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Fryderyk Chopin oraz Cyprian Kamil Norwid.
- Znaczenie: Emigracja stała się centrum polskiego życia politycznego i kulturalnego, chroniąc naród przed wynarodowieniem.
- 9. Ziemie polskie po powstaniu listopadowym
- Statut Organiczny (1832 r.): Dokument cara zastępujący konstytucję; włączył Królestwo Polskie do Cesarstwa Rosyjskiego (likwidacja odrębności państwowej).
- Noc paskiewiczowska: Okres rządów namiestnika Iwana Paskiewicza, charakteryzujący się terrorem, cenzurą i stanem wojennym.
- Rusyfikacja i germanizacja: Systematyczne usuwanie języka polskiego ze szkół i urzędów w zaborach rosyjskim i pruskim.
- Konfiskaty majątków: Uczestnikom powstania odbierano ziemie, a wielu z nich zsyłano w głąb Rosji (na Syberię).
- Praca organiczna: W zaborze pruskim Polacy zaczęli tworzyć nowoczesne organizacje gospodarcze i rolnicze (np. Dezydery Chłapowski), by wzmocnić naród od podstaw.
- Blok II: Europa i Świat w II połowie XIX wieku
| Nr | Temat | Postać | Kraj | Rola / Dlaczego ważny? | Okres / Rok |
| 10 | Wojna secesyjna | Abraham Lincoln | USA | Prezydent, zniósł niewolnictwo, siłą przywrócił jedność USA. | 1861-1865 |
| Robert Lee | USA (Południe) | Genialny dowódca Konfederacji (Południa). | 1861-1865 | ||
| 11 | Zjednoczenie Niemiec/Włoch | Otto von Bismarck | Niemcy | "Żelazny Kanclerz", zjednoczył Niemcy siłą. | 1871 |
| Giuseppe Garibaldi | Włochy | Rewolucjonista, zdobył Sycylię i Neapol dla Włoch. | 1860-1861 | ||
| 14 | Postęp i technika | Thomas Edison | USA | Wynalazca żarówki i fonografu, pionier elektryczności. | 1879 |
| Ludwik Pasteur | Francja | Odkrywca drobnoustrojów i szczepionki na wściekliznę. | II poł. XIX w. | ||
| 16 | Powstanie styczniowe | Romuald Traugutt | Polska | Ostatni dyktator, stracony na stokach Cytadeli. | 1863-1864 |
| ks. Stanisław Brzóska | Polska | Kapelan, ostatni dowódca oddziału powstańczego. | do 1865 | ||
| Ludwik Mierosławski | Polska | Pierwszy dyktator powstania, teoretyk wojskowości. | 1863 |
10. Stany Zjednoczone w XIX wieku
Ekspansja terytorialna: Przesuwanie granic na zachód (hasło „Boskie Przeznaczenie”), wykupowanie ziem i wypieranie Indian do rezerwatów.
Północ vs Południe: Konflikt między uprzemysłowioną Północą (chcącą zniesienia niewolnictwa) a rolniczym Południem (opartym na pracy niewolników na plantacjach bawełny).
Wojna secesyjna (1861–1865): Krwawa wojna domowa między Unią (Północ) a Konfederacją (Południe).
Abraham Lincoln: Prezydent USA, który wydał dekret o zniesieniu niewolnictwa (proklamacja emancypacji).
Bitwa pod Gettysburgiem (1863 r.): Przełomowe starcie, które przesądziło o zwycięstwie Północy.
Skutki: Zachowanie jedności państwa, zniesienie niewolnictwa (ale początek segregacji rasowej) i gwałtowny rozwój przemysłu.
11. Zjednoczenie Włoch i Niemiec
Włochy (1861 r.): Proces jednoczenia pod wodzą królestwa Sardynii (Piemontu). Kluczowe postacie: premier Camillo Cavour oraz Giuseppe Garibaldi (wyprawa „tysiąca czerwonych koszul”).
Niemcy (1871 r.): Zjednoczenie „krwią i żelazem” pod przewodnictwem Prus. Główny architekt: premier Otto von Bismarck.
Wojna francusko-pruska (1870–1871): Klęska Francji pod Sedanem umożliwiła ogłoszenie powstania II Rzeszy Niemieckiej w Wersalu.
Skutki: Powstanie dwóch nowych mocarstw w Europie, co całkowicie zmieniło układ sił po kongresie wiedeńskim.
12. Kolonializm w XIX wieku
Przyczyny: Poszukiwanie surowców dla przemysłu, nowych rynków zbytu oraz chęć posiadania baz wojskowych.
Imperia kolonialne: Największą potęgą była Wielka Brytania (panowanie nad Indiami, Kanadą, Australią), drugą Francja (Afryka Północna i Zachodnia).
Wyścig o Afrykę: Podział kontynentu między mocarstwa europejskie bez liczenia się z lokalnymi narodami.
Skutki dla kolonii: Eksploatacja surowców, niszczenie lokalnych kultur, ale także budowa kolei i szerzenie medycyny europejskiej.
Kontekst ideologiczny: Przekonanie o „misji cywilizacyjnej” białego człowieka (często służące do usprawiedliwiania przemocy).
13. Przemiany polityczno-społeczne w Europie
Demokratyzacja: Rozszerzanie praw wyborczych na szersze grupy społeczne (powolny odwrót od monarchii absolutnych).
Emancypacja kobiet: Ruch sufrażystek, walczących o przyznanie kobietom praw wyborczych i dostęp do edukacji wyższej.
Powstanie partii politycznych: Wykształcenie się nowoczesnych partii masowych (socjalistycznych, ludowych i narodowych).
Ruch robotniczy: Powstawanie związków zawodowych walczących o 8-godzinny dzień pracy i ubezpieczenia społeczne.
14. Postęp techniczny i kultura przełomu XIX i XX wieku
Wiek wynalazków: Thomas Edison (żarówka), Alexander Bell (telefon), Guglielmo Marconi (radio), bracia Lumière (kinematograf).
Transport i motoryzacja: Konstrukcja pierwszych samochodów (Karl Benz) i samolotów (bracia Wright).
Medycyna: Odkrycie drobnoustrojów przez Ludwika Pasteura (szczepionki) oraz rozwój higieny, co wydłużyło ludzkie życie.
Kultura masowa: Narodziny sportu zawodowego (pierwsze nowożytne igrzyska olimpijskie – 1896 r.) oraz popularność prasy codziennej.
Belle Époque: Okres względnego spokoju i szybkiego rozwoju cywilizacyjnego w Europie przed wybuchem I wojny światowej.
15. Powtórzenie wiadomości (Europa i świat w XIX w.)
Ład wiedeński: System oparty na równowadze sił i Świętym Przymierzu, który zaczął pękać pod wpływem rewolucji (1830, 1848).
Industrializacja: Przejście od pracy ręcznej do zmechanizowanej, powstanie wielkich miast i klasy robotniczej.
Nowe mocarstwa: Pojawienie się zjednoczonych Niemiec i Włoch oraz wzrost potęgi USA po wojnie secesyjnej.
Imperializm: Rywalizacja mocarstw o kolonie w Afryce i Azji, co prowadziło do napięć międzynarodowych.
16. Powstanie styczniowe (1863–1864)
Odwilż posewastopolska: Pozorne złagodzenie kursu Rosji po klęsce w wojnie krymskiej, które rozbudziło nadzieje Polaków.
Obóz Białych i Czerwonych: „Biali” (ziemianie) chcieli dyplomacji i przygotowań; „Czerwoni” (młodzież, radykałowie) dążyli do natychmiastowej walki zbrojnej.
Branka: Przymusowy pobór do wojska rosyjskiego, który stał się bezpośrednią przyczyną wybuchu powstania (22 stycznia 1863 r.).
Wojna partyzancka: Z powodu przewagi Rosjan, Polacy nie toczyli wielkich bitew, lecz przeprowadzili ponad 1200 potyczek w lasach.
Państwo Podziemne: Polacy stworzyli tajny rząd, administrację, pocztę i pobierali podatki pod nosem zaborcy.
Romuald Traugutt: Ostatni dyktator powstania, który zreorganizował wojsko i nadał zrywowi charakter ogólnonarodowy (aresztowany i stracony w 1864 r.).
Dekret o uwłaszczeniu: Powstańcy obiecali chłopom ziemię na własność, by przyciągnąć ich do walki. Rosjanie "ukradli" im ten pomysł i, by przeciągnąć chłopów na swoją stronę, dali im ziemię. (koniec "pańszczyzny" w zaborze rosyjskim)
Skutki: Całkowita likwidacja autonomii Królestwa Polskiego (nazwanego Krajem Przywiślańskim), masowe zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków.
17. Po powstaniu styczniowym
Rusyfikacja: Bezwzględne wprowadzanie języka rosyjskiego do szkół, urzędów i sądów (walka z polskością).
Likwidacja Kościoła unickiego: Prześladowania unitów i zmuszanie ich do przejścia na prawosławie.
Kulturomania (Kulturkampf): W zaborze pruskim – walka państwa z Kościołem katolickim i polskością (np. strajk dzieci w Wrześni 1901 r.).
Rugi pruskie: Masowe wysiedlenia Polaków nieposiadających obywatelstwa pruskiego z granic państwa niemieckiego.
Komisja Kolonizacyjna: Niemiecka instytucja wykupująca ziemię z rąk polskich, by osadzać na niej niemieckich rolników.
18. Zmiany społeczno-gospodarcze na ziemiach polskich
Uwłaszczenie chłopów: W czasie powstania car wydał dekret o uwłaszczeniu (1864), co zmieniło strukturę społeczną wsi; taki sam krok zrobili Austryjacy w czasie powstania w Galicji (zaborze austryjackim) w 1848 roku.
Rozwój przemysłu: Powstanie wielkich ośrodków przemysłowych: Łódź (tekstylia), Warszawa (metalurgia), Zagłębie Dąbrowskie (górnictwo).
Nowe warstwy społeczne: Upadek znaczenia szlachty na rzecz inteligencji oraz szybki wzrost liczebny proletariatu (robotników).
Emigracja zarobkowa: Masowe wyjazdy Polaków „za chlebem” do USA, Brazylii i Niemiec z powodu biedy na wsiach.
20. Kultura polska na przełomie XIX i XX wieku
Pozytywizm: Hasła „pracy organicznej” (rozwój gospodarczy) i „pracy u podstaw” (edukacja najbiedniejszych). Wybitni pisarze: Bolesław Prus (Lalka), Eliza Orzeszkowa (Nad Niemnem).
Młoda Polska: Nowy nurt w sztuce i literaturze (modernizm). Skupienie na emocjach, symbolizmie i nastroju. Przedstawiciele: Stanisław Wyspiański (Wesele), Stefan Żeromski.
Malarstwo historyczne: Jan Matejko – jego obrazy (np. Bitwa pod Grunwaldem) miały „krzepić serca” Polaków i przypominać o dawnej potędze państwa.
Nobliści: Henryk Sienkiewicz (Nagroda Nobla w 1905 r. za całokształt twórczości, autor Trylogii i Quo Vadis) oraz Maria Skłodowska-Curie (dwukrotna noblistka z fizyki i chemii).
Muzyka i teatr: Rozkwit teatru w Krakowie i Lwowie (Galicja miała największą autonomię) oraz działalność kompozytorów, m.in. Ignacego Jana Paderewskiego.
19. Działalność polityczna na ziemiach polskich
Trójlojalizm: Postawa części konserwatystów, polegająca na rezygnacji z walki o niepodległość w zamian za swobody kulturowe i gospodarcze pod panowaniem zaborców.
Ruch narodowy (Endecja): Roman Dmowski (Lider). Głównym hasłem był narodowy egoizm – walka o interes Polaków i sprzeciw wobec germanizacji. Organizacja: Stronnictwo Narodowo-Demokratyczne.
Ruch socjalistyczny: Józef Piłsudski (PPS – Polska Partia Socjalistyczna). Łączyli walkę o prawa robotników z dążeniem do niepodległości Polski.
Ruch ludowy: Skupiał się na sprawach chłopów (reforma rolna, oświata). Powstało m.in. Polskie Stronnictwo Ludowe (PSL), którego liderem został Wincenty Witos.
Orientacje przed I wojną: Spór między Piłsudskim (orientacja proaustriacka – walka z Rosją) a Dmowskim (orientacja prorosyjska – walka z Niemcami).
21. Powtórzenie: Ziemie polskie po Wiośnie Ludów
Galicja (zabór austriacki): Najlepsza sytuacja Polaków pod koniec XIX wieku – posiadali szeroką autonomię, polskie szkoły, urzędy i uniwersytety.
Zabór pruski: Najsilniejsza presja gospodarcza; Polacy nauczyli się tam nowoczesnej organizacji i skutecznego oporu ekonomicznego przed niemczeniem.
Zabór rosyjski: Największy rozwój przemysłu (Łódź, Warszawa), ale jednocześnie najostrzejsze represje polityczne i rusyfikacja.
Ruchy masowe: Pod koniec XIX wieku sprawa polska przestała być tylko sprawą szlachty – w walkę o Polskę włączyli się chłopi, robotnicy i kobiety.
Tabela porównawcza zaborów (koniec XIX w.)
| Cecha | Zabór rosyjski | Zabór pruski | Zabór austriacki (Galicja) |
| Główne miasto | Warszawa, Łódź | Poznań | Kraków, Lwów |
| Polityka | Rusyfikacja, brak wolności słowa | Germanizacja (Września), Kulturkampf (walka z Kościołem Katolickim) | Autonomia, polscy urzędnicy - Polacy mają się jak "pączki w maśle": własne Uniwersytety, szkoły, urzędy, pomniki i Sejm krajowy; Powstaje: harcerstwo (Skauting), "Sokół", "Strzelec"... |
| Gospodarka | Silny przemysł, handel z Rosją | Nowoczesne rolnictwo, spółdzielnie | Zacofane rolnictwo; Bieda („nędza galicyjska”, stąd duża emigracja np. do USA), |
Blok III: I Wojna Światowa i Odzyskanie Niepodległości
| Nr | Temat | Postać | Kraj | Rola / Dlaczego ważny? | Okres / Rok |
| 19 | Partie polityczne | Roman Dmowski | Polska | Twórca obozu narodowego, delegat na konferencję w Paryżu. | przełom wieków |
| Wincenty Witos | Polska | Przywódca chłopów, premier w krytycznym roku 1920. | przełom wieków | ||
| 20 | Kultura polska | M. Skłodowska-Curie | Polska/Francja | Noblistka, odkrywczyni polonu i radu. | 1903/1911 |
| H. Sienkiewicz | Polska | Autor "Quo Vadis", noblista, wzmacniał ducha narodu. | 1905 | ||
| 24 | Rewolucja w Rosji | Włodzimierz Lenin | Rosja | Lider bolszewików, krwawy twórca państwa komunistycznego. | 1917 |
| 25/26 | Niepodległość | Józef Piłsudski | Polska | Twórca Legionów, pierwszy Naczelnik Państwa. | 1918 |
| I.J. Paderewski | Polska | Wybitny pianista, dyplomata, pierwszy premier II RP. | 1919 | ||
| Józef Haller | Polska | Dowódca "Błękitnej Armii", dokonał zaślubin Polski z morzem. | 1920 |
22. Świat przed I wojną światową
Trójprzymierze (Państwa Centralne): Niemcy, Austro-Węgry, Włochy (Wł. z czasem zdradzają; zaś do sojuszu dołącza Turcja i Bułgaria)
Trójporozumienie (Ententa): Wielka Brytania, Francja, Rosja (z czasem niemal 30 państw)
Kocioł Bałkański: Napięta sytuacja na Bałkanach, gdzie krzyżowały się interesy mocarstw i dążenia narodowowyzwoleńcze.
Przyczyna bezpośrednia: Zamach w Sarajewie na austryjackiego arcyksięcia Franciszka Ferdynanda (28 czerwca 1914 r.).
Wyścig zbrojeń: Gwałtowna rozbudowa flot wojennych i armii lądowych przez mocarstwa europejskie.
23. I wojna światowa (1914–1918)
Wojna pozycyjna: Front zachodni charakteryzował się walką w okopach, gdzie linia frontu niemal się nie przesuwała.
Nowoczesna technika wojskowa: Pierwsze użycie czołgów, samolotów bojowych, łodzi podwodnych oraz gazów bojowych.
Najkrwawsze bitwy: Bitwa pod Verdun i nad Sommą – setki tysięcy ofiar po obu stronach.
Przełom 1917 r.: Przystąpienie USA do wojny po stronie Ententy oraz wybuch rewolucji w Rosji, która wycofała się z walki.
Zakończenie: Zawieszenie broni w Compiègne (11 listopada 1918 r.) – klęska Niemiec i rozpad Austro-Węgier.
24. Rewolucje w Rosji (1917 r.)
Przyczyny: Klęski na froncie, głód, nędza i narastający opór przeciwko rządom cara Mikołaja II.
Rewolucja lutowa: Obalenie caratu i wprowadzenie rządów tymczasowych.
Rewolucja październikowa: Przejęcie władzy przez bolszewików pod przywództwem Włodzimierza Lenina.
Wojna domowa: Krwawe walki między „Czerwonymi” (bolszewikami) a „Białymi” (zwolennikami starego porządku).
ZSRR: Powstanie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich – pierwszego państwa komunistycznego.
25. Sprawa polska w czasie I wojny światowej
Legiony Polskie: Powstanie formacji ochotniczej u boku Austro-Węgier z inicjatywy Józefa Piłsudskiego (I Brygada). Służy w niej patriotyczna młodzież, walcząc bohatersko na froncie wschodnim, m.in. w roku 1915 i 1916 pod Kostiuchnówką (łącznie to ok. 40 tys. osób, w tym ok. 600 osób ze Śląska Cieszyńskiego).
Akt 5 listopada (1916 r.): Manifest cesarzy Niemiec i Austrii obiecujący powstanie Królestwa Polskiego (cel: pozyskanie polskiego rekruta). Państwa Centralne widząc waleczność Polaków, chcą ich pozyskać, by walczyli masowo po ich stronie.
Błękitna Armia: Polska armia utworzona we Francji pod dowództwem Józefa Hallera, walcząca po stronie Ententy ok. 80 tys. żołnierzy). Pod koniec wojny, coraz więcej Polaków "kibicuje" państwom Ententy
Orędzie Thomasa Woodrowa Wilsona: Prezydent USA w 13. punkcie swojego programu pokojowego uznał powstanie niepodległej Polski za konieczny warunek ładu w Europie.
Komitet Narodowy Polski: Organizacja w Paryżu pod wodzą Romana Dmowskiego, uznana za oficjalne przedstawicielstwo Polski przez państwa Ententy.
26. Odrodzenie państwa polskiego (1918 r.)
11 listopada 1918 r.: Przekazanie władzy wojskowej Józefowi Piłsudskiemu w Warszawie – symboliczna data odzyskania niepodległości.
Rząd Jędrzeja Moraczewskiego: Jeden z pierwszych rządów, który wprowadził nowoczesne reformy (np. 8-godzinny dzień pracy, prawa wyborcze dla kobiet).
Trudności początkowe: Różne waluty, systemy prawne i miary w trzech zaborach (tzw. „zszywanie” kraju).
Naczelnik Państwa: Tytuł, który przyjął Józef Piłsudski do czasu zwołania Sejmu Ustawodawczego.
Ignacy Jan Paderewski: Światowej sławy pianista, który został premierem i pomógł uzyskać uznanie Polski na arenie międzynarodowej.
Blok IV: Dwudziestolecie Międzywojenne
| Nr | Temat | Postać | Kraj | Rola / Dlaczego ważny? | Okres / Rok |
| 29 | Totalitaryzm ZSRS | Józef Stalin | ZSRS | Dyktator, twórca Gułagów, odpowiedzialny za Wielki Głód. | 1924-1953 |
| 31 | III Rzesza | Adolf Hitler | Niemcy | Fuhrer Niemiec, twórca nazizmu, dążył do wojny. | 1933-1945 |
| 33 | Budowa II RP | Władysław Grabski | Polska | Premier, uratował polską gospodarkę reformą walutową. | 1924 |
| Eugeniusz Kwiatkowski | Polska | Budowniczy portu w Gdyni i COP-u (wizjoner gospodarczy). | lata 30. | ||
| 35 | Nauka i Sport | Marian Rejewski | Polska | Genialny matematyk, który złamał szyfr Enigmy. | lata 30. |
| Janusz Kusociński | Polska | Złoty medalista z Los Angeles, bohater września 1939. | lata 30. | ||
| 39 | Droga do wojny | Józef Beck | Polska | Minister spraw zagr., odrzucił żądania Hitlera. | 1939 |
| J. von Ribbentrop | Niemcy | Minister spraw zagr. Hitlera, podpisał pakt ze Stalinem. | 1939 |
27. Świat po I wojnie światowej
Konferencja paryska: Ustalenie nowego porządku w Europie; główną rolę odgrywali przywódcy USA, Wielkiej Brytanii i Francji.
Traktat wersalski (1919 r.): Główny układ z Niemcami – uznano ich winę za wybuch wojny, odebrano terytoria (w tym Wielkopolskę i Pomorze dla Polski) i narzucono ogromne odszkodowania.
Liga Narodów: Międzynarodowa organizacja mająca na celu zapobieganie kolejnym wojnom (poprzedniczka ONZ).
Nowa mapa Europy: Upadek trzech cesarstw (Rosji, Niemiec, Austro-Węgier) doprowadził do powstania nowych państw: Polski, Czechosłowacji, Litwy, Łotwy, Estonii, Finlandii i Jugosławii.
Mały traktat wersalski: Dokument podpisany przez nowe państwa (w tym Polskę), gwarantujący ochronę praw mniejszości narodowych.
28. Narodziny faszyzmu
Przyczyny: Kryzys gospodarczy we Włoszech po wojnie, niezadowolenie z wyników traktatu wersalskiego i strach przed komunizmem.
Benito Mussolini: Twórca ideologii faszystowskiej i lider partii narodowej; przyjął tytuł duce (wódz).
Marsz na Rzym (1922 r.): Zamach stanu, w wyniku którego Mussolini przejął władzę we Włoszech.
Cechy faszyzmu: Kult państwa i wodza, system monopartyjny, likwidacja opozycji, kontrola nad życiem obywateli i agresywna polityka zagraniczna.
Państwo totalitarne: Model rządów, w którym państwo ingeruje w każdą sferę życia człowieka.
29. ZSRS – imperium komunistyczne
Józef Stalin: Przejął pełnię władzy po śmierci Lenina, wprowadzając krwawą dyktaturę.
Kolektywizacja rolnictwa: Przymusowe odbieranie ziemi chłopom i tworzenie wspólnych gospodarstw (kołchozów).
Wielki Głod na Ukrainie: Skutek polityki Stalina, który doprowadził do śmierci milionów ludzi.
GULAG i Wielki Terror: System obozów pracy przymusowej oraz masowe czystki w armii i partii (likwidacja potencjalnych przeciwników).
Industrializacja: Forsowny rozwój przemysłu ciężkiego kosztem poziomu życia obywateli.
30. Kultura i zmiany społeczne w okresie międzywojennym
Emancypacja kobiet: Uzyskanie praw wyborczych w większości państw europejskich (w Polsce już w 1918 r.) oraz zmiany w modzie i stylu życia.
Kultura masowa: Rozwój radia, kina (początkowo niemego, potem dźwiękowego) oraz prasy kolorowej.
Architektura i sztuka: Modernizm i funkcjonalizm (użyteczność budynków); nowe kierunki jak surrealizm czy kubizm.
Wielki Kryzys (1929 r.): Gwałtowny krach na giełdzie w Nowym Jorku, który doprowadził do bezrobocia i nędzy na całym świecie.
Postęp techniczny: Upowszechnienie samochodów, telefonów oraz rozwój lotnictwa cywilnego.
31. Świat na drodze ku II wojnie światowej
Adolf Hitler: Lider partii nazistowskiej (NSDAP), który doszedł do władzy legalnie w 1933 roku.
Nazizm (narodowy socjalizm): Skrajna odmiana faszyzmu oparta na rasizmie, antysemityzmie (nienawiści do Żydów) i teorii „przestrzeni życiowej” dla Niemców.
Remilitaryzacja Niemiec: Łamanie traktatu wersalskiego poprzez odbudowę armii (Wehrmacht), wprowadzenie lotnictwa (Luftwaffe) i zajęcie Nadrenii.
Anschluss Austrii (1938 r.): Przymusowe przyłączenie Austrii do III Rzeszy.
Konferencja w Monachium: Państwa zachodnie (Francja i Wielka Brytania) zgodziły się na zajęcie części Czechosłowacji przez Hitlera, stosując politykę appeasementu (ustępstw).
32. Walka o granice odrodzonej Polski
Granica wschodnia: Kształtowana w drodze wojen. Najważniejsza była wojna polsko-bolszewicka (1919–1921).
Bitwa Warszawska (sierpień 1920 r.): Zwana „Cudem nad Wisłą”, powstrzymała marsz komunizmu na Europę.
Traktat ryski (1921 r.): Ustalił przebieg granicy wschodniej (linia na wschód od rzeki Bug).
Powstania wielkopolskie i śląskie: Zrywy zbrojne, dzięki którym Polska odzyskała Wielkopolskę oraz część bogatego w przemysł Górnego Śląska.
Plebiscyty: Głosowania ludności na Mazurach, Warmii i Śląsku, mające zdecydować o przynależności tych ziem do Polski lub Niemiec.
33. Odrodzona Rzeczpospolita (II RP)
Kraj wielu narodów: Polska była państwem wielonarodowościowym (Polacy stanowili ok. 69%, reszta to Ukraińcy, Żydzi, Białorusini i Niemcy).
Konstytucja marcowa (1921 r.): Wprowadziła ustrój republiki demokratycznej z silną rolą Parlamentu i słabą władzą Prezydenta.
Reforma walutowa: Władysław Grabski wprowadził polskiego złotego, co powstrzymało gigantyczną inflację i uratowało gospodarkę.
Gdynia: Budowa nowoczesnego portu od podstaw, który stał się „oknem na świat” i symbolem niezależności gospodarczej od Gdańska.
COP: Centralny Okręg Przemysłowy – ogromna inwestycja w widłach Wisły i Sanu, budowa fabryk zbrojeniowych i hut.
34. Zamach majowy i rządy sanacji
Przyczyny: Kryzys gospodarczy, częste zmiany rządów (niestabilność) i kłótnie partyjne w parlamencie.
Zamach majowy (1926 r.): Zbrojne przejęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego. Walki w Warszawie trwały 3 dni.
Sanacja: Nazwa obozu rządzącego po 1926 r., głoszącego hasła „uzdrowienia” (sanacji) życia publicznego i moralności.
Konstytucja kwietniowa (1935 r.): Zmieniła ustrój na prezydencki – prezydent stał się odpowiedzialny tylko „przed Bogiem i historią”.
Autorytaryzm: Ograniczenie swobód demokratycznych, walka z opozycją (m.in. proces brzeski i obóz w Berezie Kartuskiej).
35. Osiągnięcia i kultura II RP
Likwidacja analfabetyzmu: Masowa budowa szkół i obowiązek nauki (wielki sukces edukacyjny).
Nauka: Polska szkoła matematyczna (Lwów, Warszawa), badania nad krzemem (Jan Czochralski), złamanie kodu Enigmy (Rejewski, Różycki, Zygalski).
Literatura: Twórczość grupy „Skamander” (Julian Tuwim), Witolda Gombrowicza, Brunona Schulza.
Sport: Wielkie sukcesy Janusza Kusocińskiego (biegi) i Haliny Konopackiej (rzut dyskiem – pierwsze złoto olimpijskie dla Polski).
Polskie Radio: Rozpoczęcie nadawania w 1925 r., stało się głównym źródłem informacji i kultury w domach.
36–40. Schyłek niepodległości i droga do wojny
Polityka równowagi: Józef Piłsudski i minister Józef Beck starali się utrzymać poprawne stosunki zarówno z Niemcami, jak i ZSRS (pakty o nieagresji).
Żądania Hitlera: Niemcy domagali się włączenia Gdańska do III Rzeszy i utworzenia autostrady (eksterytorialnego korytarza) przez polskie Pomorze.
Przemówienie Józefa Becka (maj 1939 r.): Słynne słowa: „My w Polsce nie znamy pojęcia pokoju za wszelką cenę. Jest jedna tylko rzecz w życiu ludzi, narodów i państw, która jest bezcenna. Tą rzeczą jest honor”.
Pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939 r.): Tajne porozumienie Niemiec i ZSRS o podziale Polski między te dwa mocarstwa (tzw. IV rozbiór).
Wybuch wojny: 1 września 1939 r. – atak Niemiec na Polskę, rozpoczynający II wojnę światową.