Liceum - nowa podstawa programowa 2024 - Historia - rozszerzenie - KLASA II

Podstawa prawna WYMAGAŃ: 

https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20240001019

całość w formie tabel: 

https://koperlo.blogspot.com/2024/07/liceum-nowa-podstawa-programowa-2024_3.html

Cele kształcenia ogólnego (wymagania ogólne)

Celem kształcenia w liceum i technikum jest:

• traktowanie uporządkowanej wiedzy jako podstawy do rozwijania umiejętności;
• rozwijanie umiejętności myślowo-językowych, takich jak:
  • czytanie ze zrozumieniem,
  • pisanie,
  • zadawanie pytań i formułowanie problemów,
  • uzasadnianie i wyjaśnianie,
  • klasyfikowanie, wnioskowanie, definiowanie;
• rozwijanie zainteresowań ucznia i integrowanie wiedzy z różnych dziedzin;
• formułowanie i uzasadnianie opinii oraz prowadzenie dialogu;
• łączenie myślenia krytycznego i logicznego z kreatywnością.

---

Najważniejsze umiejętności ucznia

• Myślenie – obejmuje m.in. wnioskowanie, analizę, rozwiązywanie problemów i twórczość;
• Czytanie – rozumienie treści i znaczeń (także symbolicznych);
• Komunikowanie się – poprawne porozumiewanie się w mowie i piśmie;
• Samodzielne zdobywanie informacji – wyszukiwanie, selekcja, analiza i ocena źródeł.

Dla ucznia liceum – historia (zakres rozszerzony) podstawa programowa oznacza coś więcej niż tylko znajomość faktów. Najważniejsze jest myślenie historyczne i praca ze źródłami. Oto, co uczeń musi dodatkowo umieć:

---

1. Pogłębiona wiedza historyczna

• zna szczegółową chronologię wydarzeń (Polska + świat),
• rozumie związki przyczynowo-skutkowe,
• dostrzega ciągłość i zmiany w historii,
• widzi historię w kontekście politycznym, społecznym, gospodarczym i kulturowym.

---

2. Analiza i interpretacja źródeł

Uczeń powinien:

• analizować różne typy źródeł (teksty, mapy, statystyki, ikonografia),
• oceniać ich wiarygodność i punkt widzenia autora,
• wyciągać wnioski i porównywać źródła,
• wykorzystywać źródła do budowania argumentacji.

---

3. Myślenie historyczne (kluczowe!)

• wnioskowanie i interpretacja faktów,
• dostrzeganie złożoności wydarzeń (różne perspektywy),
• unikanie prostych ocen („dobry–zły”),
• rozumienie pojęć historycznych (np. rewolucja, imperializm).

---

4. Tworzenie wypowiedzi historycznej

Uczeń musi umieć:

• pisać rozprawki i wypracowania maturalne,
• budować tezę i argumenty,
• uzasadniać swoje stanowisko,
• poprawnie używać terminologii historycznej.

---

5. Łączenie historii z innymi dziedzinami

• widzi związki z geografią, WOS-em, kulturą, ekonomią,
• rozumie wpływ historii na współczesność,
• analizuje procesy długotrwałe (np. rozwój demokracji).

---

6. Praca samodzielna

• korzysta z różnych źródeł (książki, artykuły, materiały naukowe),
• selekcjonuje i ocenia informacje,
• formułuje samodzielne wnioski i opinie.

Podstawa programowa a praktyka szkolna i matura

Zapis w podstawie programowej	Co uczeń musi umieć	Jak to wygląda na maturze
Tworzenie dłuższych wypowiedzi pisemnych	pisanie spójnych, logicznych tekstów	wypracowanie historyczne
Formułowanie i uzasadnianie sądów	budowanie tezy i argumentów	rozprawka (teza + argumentacja)
Analiza i interpretacja źródeł	odczytywanie, porównywanie i ocenianie źródeł	zadania ze źródłem + wykorzystanie w wypracowaniu
Wyjaśnianie związków przyczynowo-skutkowych	tłumaczenie procesów historycznych	pytania problemowe + argumentacja w pracy
Posługiwanie się terminologią historyczną	używanie pojęć (np. rewolucja, demokracja)	poprawność językowa w odpowiedziach
Tworzenie narracji historycznej	opisywanie i interpretowanie wydarzeń	dłuższa wypowiedź pisemna
Samodzielne wnioskowanie	wyciąganie wniosków i ocen	pytania otwarte + zakończenie wypracowania

---

ZAKRES PODSTAWOWY	ZAKRES ROZSZERZONY
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń:
1) opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje jego stosunki z sąsiadami w XVI w.; 2) ocenia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI w. w Polsce; 3) omawia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego (gospodarka folwarczno-pańszczyźniana) na tle europejskim; 4) przedstawia sytuację wyznaniową na ziemiach państwa polsko-litewskiego w XVI w.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach; 2) charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty i ocenia jego znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim; 3) charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim.
XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uczeń:
1) wyjaśnia przyczyny, okoliczności i następstwa zawarcia unii realnej pomiędzy Koroną a Litwą;	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego.
2) charakteryzuje ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów w świetle postanowień unii lubelskiej; 3) opisuje strukturę terytorialną i ludnościową Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 4) wyjaśnia prawne i kulturowe podstawy tolerancji religijnej na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI w.
XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Uczeń:
1) opisuje okoliczności, zasady, przebieg i następstwa pierwszych wolnych elekcji; 2) charakteryzuje działania Stefana Batorego w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta TTT Wazy.
XXI. Renesans w Polsce. Uczeń:
1) ocenia dorobek polskiej myśli politycznej doby renesansu; 2) rozpoznaje dokonania twórców polskiego odrodzenia w dziedzinie kultury.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

Konkret: 

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów

A) Zmiany terytorialne i polityka zagraniczna: Budowa potęgi terytorialnej i relacje z sąsiadami.

• 1: Za panowania ostatnich Jagiellonów terytorium państwa osiągnęło ogromny obszar, m.in. dzięki włączeniu Mazowsza do Korony (1526 r.) oraz sukcesom w wojnach o Inflanty.

• 2: Relacje z sąsiadami zdominowała rywalizacja z Wielkim Księstwem Moskiewskim o ziemie ruskie oraz dążenie do zapewnienia bezpieczeństwa na południowych granicach przed najazdami tatarskimi i tureckimi.

• 3: Kluczowym elementem polityki dynastycznej było osadzenie Jagiellonów na tronach Czech i Węgier, co czyniło tę dynastię jedną z najpotężniejszych w Europie Środkowej.

• Ciekawostka: Zygmunt Stary, aby wzmocnić granicę wschodnią, nakazał budowę nowoczesnych jak na tamte czasy fortyfikacji, m.in. w Kamieńcu Podolskim, który stał się „kluczem do Podola”.

B) Instytucje życia politycznego: Funkcjonowanie Sejmu Walnego i rola szlachty.

• 1: Sejm Walny, ukształtowany ostatecznie w XVI wieku, składał się z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej, bez których zgody nie można było uchwalić nowych praw ani podatków.

• 2: Ważną instytucją były sejmiki ziemskie, gdzie szlachta lokalna wybierała posłów i nadawała im instrukcje, co zapewniało realny wpływ prowincji na politykę centralną.

• 3: Urzędy centralne, takie jak kanclerz (odpowiedzialny za politykę zagraniczną) czy marszałek (dbający o porządek na dworze), były dożywotnie, co ograniczało samowolę króla w ich obsadzaniu.

• Ciekawostka: Podczas obrad sejmowych posłowie często posługiwali się łaciną tak biegle, że zagraniczni posłańcy byli zdumieni wysokim poziomem wykształcenia polskiej szlachty.

C) Specyfika modelu gospodarczego: Rozkwit gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej.

• 1: Polska stała się „spichlerzem Europy”, opierając swoją potęgę ekonomiczną na masowym eksporcie zboża, które spławiano Wisłą do portu w Gdańsku, a stamtąd do Europy Zachodniej.

• 2: System folwarczny opierał się na darmowej pracy chłopów (pańszczyźnie), co z jednej strony przynosiło szlachcie ogromne dochody, a z drugiej hamowało rozwój nowoczesnego rolnictwa i miast.

• 3: Szlachta uzyskiwała kolejne przywileje gospodarcze, m.in. zwolnienie z ceł na towary własne oraz monopol na produkcję i sprzedaż alkoholu (propinacja).

• Ciekawostka: Gdańsk w XVI wieku był tak bogatym i potężnym miastem dzięki handlowi zbożem, że posiadał własną politykę zagraniczną i potrafił stawiać opór królowi w obronie swoich przywilejów handlowych.

D) Sytuacja wyznaniowa: Rzeczpospolita jako państwo wielu religii i kultur.

• 1: Państwo polsko-litewskie wyróżniało się na tle Europy ogromną różnorodnością religijną; obok dominującego katolicyzmu istniały silne wspólnoty prawosławne, protestanckie (luteranie, kalwini), a także żydowskie i muzułmańskie (Tatarzy).

• 2: Szlachta polska, dbając o jedność stanu szlacheckiego, unikała krwawych prześladowań religijnych, co uczyniło Polskę azylem dla uchodźców wyznaniowych z zachodu Europy.

• 3: Współistnienie wielu wyznań wymuszało wypracowanie zasad tolerancji, co ostatecznie doprowadziło do sformułowania aktu konfederacji warszawskiej (1573 r.), gwarantującego wieczysty pokój między różnowiercami.

• Ciekawostka: W XVI wieku w Polsce drukowano książki w wielu językach i dla różnych wyznań – m.in. hebrajskie księgi religijne czy tatarskie dokumenty, co świadczyło o unikalnej otwartości państwa.

A) Zmiany terytorialne i stosunki z sąsiadami: Konflikty o Inflanty i problem państw zakonnych.

• 1: W 1525 r. Zygmunt I Stary przyjął hołd pruski od Albrechta Hohenzollerna, co oznaczało likwidację państwa zakonu krzyżackiego i utworzenie świeckich Prus Książęcych jako lenna Polski.

• 2: Rzeczpospolita za panowania Zygmunta Augusta zaangażowała się w wojnę o Inflanty (Dominium Maris Baltici), rywalizując z Rosją Iwana IV Groźnego, Szwecją i Danią o dostęp do handlu bałtyckiego.

• 3: W 1561 r. na mocy paktu wileńskiego ostatni mistrz zakonu inflanckiego, Gotthard Kettler, oddał Inflanty pod opiekę Polski i Litwy, zostając lennikiem jako książę Kurlandii i Semigalii.

• Ciekawostka: Hołd pruski był pierwszym w Europie przypadkiem, gdy katolicki król uznał państwo rządzone przez luterańskiego księcia, co wywołało oburzenie papieża i cesarza.

B) Funkcjonowanie instytucji życia politycznego: Rozwój parlamentaryzmu i demokracji szlacheckiej.

• 1: Konstytucja Nihil novi z 1505 r. ostatecznie ukształtowała ustrój Rzeczypospolitej, stanowiąc, że król nie może wydać nowej ustawy bez zgody Senatu i Izby Poselskiej.

• 2: Sejm Walny stał się najwyższym organem ustawodawczym, składającym się z trzech stanów sejmujących: króla, Senatu (dawna rada królewska) oraz Izby Poselskiej (reprezentacja sejmików).

• 3: Ważną rolę odgrywały sejmiki ziemskie, na których szlachta lokalna decydowała o podatkach, wybierała posłów na Sejm Walny i układała dla nich wiążące instrukcje.

• Ciekawostka: Choć system nazywano "demokracją", prawa polityczne posiadała jedynie szlachta, która stanowiła około 8-10% społeczeństwa, co i tak było ewenementem na tle ówczesnej Europy.

C) Ruch egzekucyjny szlachty: Walka o reformę państwa i egzekucję dóbr.

• 1: Średnia szlachta domagała się „egzekucji dóbr”, czyli odebrania magnatom i zwrotu do skarbu państwa nielegalnie trzymanych królewszczyzn (majątków ziemskich należących do monarchy).

• 2: Jednym z sukcesów ruchu było powołanie wojska kwarcianego (1562 r.) – stałych oddziałów do obrony granic, finansowanych z 1/4 (kwarty) dochodów z dóbr królewskich.

• 3: Ruch egzekucyjny dążył również do ujednolicenia państwa (unifikacji) poprzez zacieśnienie unii z Litwą oraz ograniczenie odrębności Prus Królewskich.

• Ciekawostka: Przywódcy ruchu egzekucyjnego, jak Mikołaj Sienicki, byli mistrzami retoryki i potrafili godzinami przekonywać króla na sejmach, używając argumentów prawnych i biblijnych.

D) Sytuacja wyznaniowa i nurty reformacji w państwie polsko-litewskim.

• 1: Polska w XVI w. stała się „państwem bez stosów”, co potwierdziła Konfederacja Warszawska (1573 r.), gwarantująca szlachcie pokój religijny i równe prawa bez względu na wyznanie.

• 2: Wśród szlachty największą popularność zdobył kalwinizm (ze względu na demokratyczną strukturę zboru), natomiast mieszczaństwo pruskie i wielkopolskie przyjęło luteranizm.

• 3: Powstał radykalny nurt braci polskich (arian), którzy odrzucali dogmat o Trójcy Świętej, głosili pacyfizm i postulat zniesienia poddaństwa chłopów.

• Ciekawostka: Arianie byli tak konsekwentni w swoim pacyfizmie, że niektórzy z nich zamiast szabel nosili przy boku drewniane atrapy broni, aby nie przelewać ludzkiej krwi.

d

TABELA 1: NAJWAŻNIEJSZE WYDARZENIA (DATY)

Data	Wydarzenie	Przyczyny	Skutki	Ciekawostka
1505	Konstytucja Nihil novi	Dążenie szlachty do ograniczenia samowoli króla i magnatów.	Początek demokracji szlacheckiej; król nie decyduje bez Sejmu.	Z łaciny oznacza „nic nowego” (bez zgody stanów sejmujących).
1525	Hołd pruski	Sekularyzacja Zakonu; przejście Albrechta na luteranizm.	Powstanie Prus Książęcych jako lenna Polski; koniec wojen z Zakonem.	Pierwsze w historii uznanie państwa luterańskiego przez króla katolika.
1526	Inkorporacja Mazowsza	Bezpotomna śmierć ostatnich książąt mazowieckich.	Włączenie Warszawy do Korony; wzrost znaczenia tego miasta.	Plotki głosiły, że młodzi książęta zostali otruci na zlecenie Bony Sforzy.
1533	Pokój z Turcją	Potęga Imperium Osmańskiego; chęć spokoju na południu.	Uniknięcie wielkich wojen z Turcją przez niemal sto lat.	Polska była pierwszym krajem chrześcijańskim z tak trwałym traktatem z sułtanem.
1561	Pakt wileński	Upadek Zakonu w Inflantach; zagrożenie ze strony Rosji.	Inflanty poddane Polsce i Litwie; powstanie lenna Kurlandii.	Ostatni mistrz Gotthard Kettler został luteraninem i świeckim księciem.
1562	Wojsko kwarciane	Postulaty ruchu egzekucyjnego o stałej obronie granic.	Powstanie zawodowej armii broniącej południowych rubieży przed Tatarami.	Nazwa pochodzi od „kwarty” (1/4), czyli części dochodów z dóbr królewskich.
1564	Przyłączenie Oświęcimia i Zatora	Wygaśnięcie linii Piastów śląskich; wykupienie lenna przez królów polskich.	Pełne wcielenie księstw oświęcimskiego i zatorskiego do Korony Polskiej.	Choć leżały na Śląsku, stały się częścią Małopolski jako powiat śląski. Księstwo Oświęcimskie i Zatorskie: Choć formalnie lenna te kupiono już wcześniej (Oświęcim w 1454, Zator w 1494). Od XVI w. momentu szlachta tych ziem uczestniczyła w sejmach polskich na takich samych zasadach jak reszta Korony
1569	Unia lubelska	Brak następcy Zygmunta Augusta; zagrożenie ze strony Moskwy.	Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów; wspólny król i sejm.	Litwini uciekli z obrad, ale król zmusił ich do powrotu, wcielając Ukrainę do Polski.

---

TABELA 2: NAJWAŻNIEJSZE POSTACI

Postać	Wyznanie	Czas życia / panowania	1 Fakt	1 Ciekawostka
Zygmunt I Stary	Katolik	1467–1548 (pan. 1506–1548)	Przyjął hołd pruski i przebudował Wawel w stylu renesansowym.	Potrafił gołymi rękami łamać żelazne podkowy i rwać grube sznury.
Bona Sforza	Katoliczka	1494–1557 (królowa od 1518)	Wykupiła wiele majątków królewskich i zreformowała gospodarkę.	Przypisuje się jej sprowadzenie do Polski włoszczyzny (warzyw).
Zygmunt II August	Katolik	1520–1572 (pan. 1548–1572)	Doprowadził do zawarcia unii realnej z Litwą (unia lubelska).	Miał jedną z największych w Europie kolekcji arrasów (ponad 150 sztuk).
Mikołaj Kopernik	Katolik	1473–1543	Twórca teorii heliocentrycznej opisanej w „O obrotach sfer niebieskich”.	Był nie tylko astronomem, ale i kanonikiem, lekarzem oraz ekonomistą.
Andrzej Frycz Modrzewski	Katolik / Ewangelik	1503–1572	Autor „O poprawie Rzeczypospolitej”; żądał równości wszystkich wobec prawa.	Jego dzieło trafiło na kościelny Indeks Ksiąg Zakazanych.
Albrecht Hohenzollern	Luteranin	1490–1568 (książę od 1525)	Ostatni mistrz krzyżacki; przeszedł na luteranizm i został lennikiem Polski.	Pierwszy władca w Europie, który uznał luteranizm za religię państwową.
Mikołaj Sienicki	Ewangelik	ok. 1520–1581	Lider ruchu egzekucyjnego szlachty; walczył o zwrot dóbr i reformę państwa.	Nazywano go „polskim Demostenesem” ze względu na genialną wymowę.
Jan Kochanowski	Katolik	1530–1584	Najwybitniejszy poeta polskiego odrodzenia; pisał w języku polskim.	Po śmierci córki Urszulki napisał „Treny”, łamiąc zasady stoicyzmu.
Wawrzyniec Grodzicki	Katolik	1510–1582	Matematyk i astronom; uczeń Kopernika, profesor Akademii Krakowskiej.	Opracował tablice matematyczne używane przez ówczesnych żeglarzy i uczonych.
Stanisław Hozjusz	Katolik	1504–1579	Kardynał i przywódca kontrreformacji; sprowadził jezuitów do Polski (1564).	Był jednym z głównych przewodniczących obrad Soboru Trydenckiego.

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów

A) Unia realna w Lublinie (1569): Przekształcenie unii personalnej w jedno państwo federacyjne Korony i Litwy ze wspólnym monarchą i sejmem.

• 1: Na mocy unii powołano wspólny organ ustawodawczy – Sejm Walny, który odtąd obradował w Warszawie jako miejscu położonym centralnie między Krakowem a Wilnem.

• 2: Państwo stało się monarchią elekcyjną z jednym władcą, wybieranym wspólnie przez szlachtę obu narodów, oraz wprowadzono wspólną walutę.

• 3: Król Zygmunt August musiał przełamać opór litewskich magnatów, wcielając siłą do Korony południowe województwa Litwy (m.in. Wołyń i Kijowszczyznę), co zmusiło ich do powrotu do rokowań.

• Ciekawostka: Zygmunt August, chcąc zyskać przychylność polskich posłów, podczas obrad sejmowych zaczął ubierać się w polski strój szlachecki zamiast dotychczasowych strojów włoskich czy hiszpańskich.

B) Dualizm państwowy: Zachowanie odrębności instytucjonalnej przy wspólnej polityce zagranicznej.

• 1: Rzeczpospolita Obojga Narodów zachowała dwa odrębne skarby, dwie oddzielne armie oraz dwa zestawy najwyższych urzędów centralnych (np. dwóch marszałków wielkich, dwóch kanclerzy).

• 2: Litwa zachowała własny język urzędowy (starobiałoruski) oraz odrębny system prawny zawarty w Statutach Litewskich, które były jednymi z najnowocześniejszych kodeksów w Europie.

• 3: Wspólna była jedynie polityka zagraniczna, obrona państwa oraz osoba monarchy, co czyniło z Rzeczypospolitej unikalną w skali świata federację.

• Ciekawostka: Mimo unii, granica między Koroną a Litwą była ściśle pilnowana pod kątem celnym aż do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, co miało chronić interesy kupców obu narodów.

C) Struktura społeczno-terytorialna: Wielokulturowe mocarstwo o ogromnej powierzchni.

• 1: Po unii państwo liczyło ponad 800 tysięcy km², stając się jednym z największych mocarstw w Europie, zamieszkanym przez Polaków, Litwinów, Rusinów, Niemców, Żydów i Tatarów.

• 2: Dominującą pozycję w państwie zajęła szlachta (ok. 8-10% populacji), która cieszyła się takimi samymi prawami i przywilejami niezależnie od pochodzenia etnicznego czy majątku.

• 3: Na ogromnych obszarach wschodnich wykształciły się potężne latyfundia magnackie, co doprowadziło do kolonizacji Ukrainy i wzrostu znaczenia rodów takich jak Wiśniowieccy czy Ostrogscy.

• Ciekawostka: Rzeczpospolita była tak rozległa, że słońce nad jej wschodnimi krańcami wschodziło prawie godzinę wcześniej niż nad zachodnią granicą w Wielkopolsce.

D) Prawne podstawy tolerancji: Konfederacja Warszawska jako fundament pokoju religijnego.

• 1: Akt Konfederacji Warszawskiej z 1573 r. gwarantował szlachcie wolność wyznania i zobowiązywał władców do zachowania pokoju między różnowiercami pod groźbą wypowiedzenia posłuszeństwa.

• 2: Dzięki tym zapisom Polska stała się bezpiecznym azylem dla prześladowanych grup religijnych z całej Europy, m.in. dla braci polskich (arian) czy hugenotów.

• 3: Dokument ten został wpisany na listę UNESCO „Pamięć Świata” jako jeden z najważniejszych aktów prawnych w historii demokracji i praw człowieka.

• Ciekawostka: Dokument konfederacji został podpisany przez wielu katolickich biskupów (m.in. Stanisława Karnkowskiego), choć oficjalnie Kościół potępiał „równouprawnienie prawdy z błędem”.

---

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa

A) Zasady wolnej elekcji (viritim): Demokratyczny wybór monarchy przez ogół szlachty.

• 1: Pierwsza wolna elekcja po śmierci Zygmunta Augusta odbyła się w 1573 r. we wsi Kamień (obecnie Warszawa), gdzie każdy szlachcic mógł osobiście oddać głos na kandydata.

• 2: System ten dawał szlachcie ogromne poczucie wpływu na losy państwa, ale jednocześnie otwierał drogę do przekupstw i ingerencji obcych mocarstw w polskie sprawy.

• 3: Wybór odbywał się na polu elekcyjnym, które było podzielone na specjalne sektory dla poszczególnych województw, by utrzymać porządek wśród tysięcy głosujących.

• Ciekawostka: Podczas elekcji na polu potrafiło zjechać się nawet 50 tysięcy szlachty, co tworzyło gigantyczne miasto namiotowe pełne darmowego jedzenia i trunków fundowanych przez kandydatów do tronu.

B) Artykuły Henrykowskie i Pacta Conventa: Konstytucyjne ograniczenie władzy królewskiej.

• 1: Artykuły Henrykowskie były stałym zbiorem praw, które każdy król musiał zaprzysiąc; zawierały m.in. zakaz nakładania podatków i zwoływania pospolitego ruszenia bez zgody Sejmu.

• 2: Pacta Conventa były osobistymi, doraźnymi zobowiązaniami danego króla, np. obietnicą spłaty długów państwa czy wybudowania floty wojennej.

• 3: Najważniejszym punktem Artykułów był zapis o prawie do oporu (de non praestanda oboedientia), pozwalający szlachcie legalnie zbuntować się przeciw królowi łamiącemu prawo.

• Ciekawostka: Pierwszy król elekcyjny, Henryk Walezy, tak bardzo bał się zaprzysiężenia Artykułów, że polscy dyplomaci w Paryżu musieli go szantażować, mówiąc: „Jeśli nie zaprzysiężesz, nie będziesz panował”.

C) Panowanie Stefana Batorego: Modernizacja armii i zwycięska wojna o Inflanty.

• 1: Stefan Batory, jako doświadczony wódz, utworzył piechotę wybraniecką, do której rekrutowano chłopów z dóbr królewskich (jeden z dwudziestu łanów), co dało Polsce nowoczesną formację strzelczą.

• 2: Król przeprowadził trzy zwycięskie wyprawy przeciwko Rosji Iwana Groźnego (Połock, Wielkie Łuki, Psków), odzyskując dla Rzeczypospolitej niemal całe Inflanty.

• 3: Batory zreformował sądownictwo, tworząc Trybunał Koronny, co odebrało królowi rolę najwyższego sędziego i przekazało ją sędziom wybieranym przez szlachtę.

• Ciekawostka: Batory, będąc Węgrem, nigdy nie nauczył się mówić po polsku; ze swoimi poddanymi i doradcami, takimi jak Jan Zamoyski, porozumiewał się wyłącznie w języku łacińskim.

D) Początek panowania Zygmunta III Wazy: Konflikty o tron szwedzki i zmiana orientacji politycznej.

• 1: Zygmunt III Waza został wybrany na króla głównie dzięki poparciu Jana Zamoyskiego, co miało zapewnić Polsce sojusz ze Szwecją i panowanie na Bałtyku.

• 2: Król był gorliwym katolikiem i zwolennikiem kontrreformacji, co doprowadziło do zaostrzenia konfliktów religijnych oraz niechęci protestanckiej szlachty.

• 3: Próba wzmocnienia władzy królewskiej i proaustriacka polityka Zygmunta doprowadziły do wybuchu rokoszu Zebrzydowskiego (1606), czyli buntu szlachty przeciwko królowi.

• Ciekawostka: Zygmunt III Waza był wielkim pasjonatem alchemii; legenda głosi, że podczas jednego z jego eksperymentów na Wawelu wybuchł pożar, co przyspieszyło decyzję o przeniesieniu dworu do Warszawy.

---

XXI. Renesans w Polsce

A) „Złoty Wiek” kultury i nauki: Rzeczpospolita jako centrum europejskiego humanizmu.

• 1: Pod mecenatem Zygmunta Starego i Bony Sforzy Polska stała się krajem otwartym na wpływy włoskie, co zaowocowało sprowadzeniem najwybitniejszych artystów i budowniczych.

• 2: Akademia Krakowska w XVI wieku przeżywała swój największy rozkwit, kształcąc studentów z całej Europy Środkowej w duchu nowoczesnego humanizmu.

• 3: Rozwój drukarstwa (oficyny Hallera czy Unglera) sprawił, że książki stały się dostępne dla szerszych rzesz szlachty i mieszczaństwa, przyspieszając obieg informacji.

• Ciekawostka: Królowa Bona, sprowadzając do Polski modę na renesans, przywiozła ze sobą także włoszczyznę – warzywa takie jak kalafiory, sałata czy pory, które wcześniej były w Polsce niemal nieznane.

B) Narodziny literatury narodowej: Przełom dokonany przez Reja i Kochanowskiego.

• 1: Mikołaj Rej jako pierwszy konsekwentnie używał języka polskiego w literaturze, promując hasło „Polacy nie gęsi, iż swój język mają”, co miało zerwać z dominacją łaciny.

• 2: Jan Kochanowski stworzył fundamenty polskiego języka literackiego, wprowadzając do rodzimej literatury formy antyczne: fraszki, pieśni i tragedię (Odprawa posłów greckich).

• 3: Poezja Kochanowskiego (szczególnie Treny) stała się pierwszym w Polsce przykładem tak głębokiego i osobistego wyrażania emocji w języku ojczystym.

• Ciekawostka: Jan Kochanowski po śmierci córki Urszulki przeżył tak wielki kryzys wiary, że w swoich dziełach podważył wartości filozofii stoickiej, której wcześniej był najżarliwszym zwolennikiem.

C) Architektura renesansowa: Przebudowa Wawelu i idea „miasta idealnego” w Zamościu.

• 1: Dziedziniec arkadowy Zamku Królewskiego na Wawelu, zaprojektowany przez Franciszka Florentczyka, stał się wzorcem dla rezydencji magnackich w całej Polsce.

• 2: Kaplica Zygmuntowska, dzieło Bartolommeo Berrecciego, uznawana jest za najczystszy przykład włoskiego renesansu na północ od Alp, będąc jednocześnie mauzoleum dynastii.

• 3: Zamość został zbudowany „od zera” przez Jana Zamoyskiego według projektu Bernardo Morando jako miasto-twierdza o idealnych, geometrycznych proporcjach.

• Ciekawostka: Kolumny na dziedzińcu wawelskim celowo zbudowano tak, aby były smuklejsze u góry, co stwarza złudzenie optyczne, jakoby budowla była znacznie wyższa i lżejsza niż w rzeczywistości.

D) Myśl polityczna i społeczna: Debata nad naprawą państwa i wolnościami obywatelskimi.

• 1: Andrzej Frycz Modrzewski w dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” sformułował postępowe postulaty, m.in. równość wszystkich stanów wobec prawa i powszechną edukację.

• 2: Publicystyka tego okresu (np. Stanisław Orzechowski) broniła „złotej wolności” i wykreowała mit o sarmackim pochodzeniu polskiej szlachty, co budowało jej tożsamość.

• 3: Polska myśl polityczna renesansu wyprzedzała epokę, kładąc nacisk na suwerenność narodu szlacheckiego i prawo do współdecydowania o podatkach i wojnie.

• Ciekawostka: Dzieło Frycza Modrzewskiego było tak kontrowersyjne dla ówczesnych elit kościelnych, że jego fragmenty dotyczące reformy Kościoła trafiły na rzymski Indeks Ksiąg Zakazanych.

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów

A) Unia realna w Lublinie (1569): Przekształcenie unii personalnej w jedno państwo federacyjne Korony i Litwy ze wspólnym monarchą i sejmem.

• 1: Na mocy unii powołano wspólny organ ustawodawczy – Sejm Walny, który odtąd obradował w Warszawie jako miejscu położonym centralnie między Krakowem a Wilnem.

• 2: Państwo stało się monarchią elekcyjną z jednym władcą, wybieranym wspólnie przez szlachtę obu narodów, oraz wprowadzono wspólną walutę.

• 3: Król Zygmunt August musiał przełamać opór litewskich magnatów, wcielając siłą do Korony południowe województwa Litwy (m.in. Wołyń i Kijowszczyznę), co zmusiło ich do powrotu do rokowań.

• Ciekawostka: Zygmunt August, chcąc zyskać przychylność polskich posłów, podczas obrad sejmowych zaczął ubierać się w polski strój szlachecki zamiast dotychczasowych strojów włoskich czy hiszpańskich.

B) Dualizm państwowy: Zachowanie odrębności instytucjonalnej przy wspólnej polityce zagranicznej.

• 1: Rzeczpospolita Obojga Narodów zachowała dwa odrębne skarby, dwie oddzielne armie oraz dwa zestawy najwyższych urzędów centralnych (np. dwóch marszałków wielkich, dwóch kanclerzy).

• 2: Litwa zachowała własny język urzędowy (starobiałoruski) oraz odrębny system prawny zawarty w Statutach Litewskich, które były jednymi z najnowocześniejszych kodeksów w Europie.

• 3: Wspólna była jedynie polityka zagraniczna, obrona państwa oraz osoba monarchy, co czyniło z Rzeczypospolitej unikalną w skali świata federację.

• Ciekawostka: Mimo unii, granica między Koroną a Litwą była ściśle pilnowana pod kątem celnym aż do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego, co miało chronić interesy kupców obu narodów.

C) Struktura społeczno-terytorialna: Wielokulturowe mocarstwo o ogromnej powierzchni.

• 1: Po unii państwo liczyło ponad 800 tysięcy km², stając się jednym z największych mocarstw w Europie, zamieszkanym przez Polaków, Litwinów, Rusinów, Niemców, Żydów i Tatarów.

• 2: Dominującą pozycję w państwie zajęła szlachta (ok. 8-10% populacji), która cieszyła się takimi samymi prawami i przywilejami niezależnie od pochodzenia etnicznego czy majątku.

• 3: Na ogromnych obszarach wschodnich wykształciły się potężne latyfundia magnackie, co doprowadziło do kolonizacji Ukrainy i wzrostu znaczenia rodów takich jak Wiśniowieccy czy Ostrogscy.

• Ciekawostka: Rzeczpospolita była tak rozległa, że słońce nad jej wschodnimi krańcami wschodziło prawie godzinę wcześniej niż nad zachodnią granicą w Wielkopolsce.

D) Prawne podstawy tolerancji: Konfederacja Warszawska jako fundament pokoju religijnego.

• 1: Akt Konfederacji Warszawskiej z 1573 r. gwarantował szlachcie wolność wyznania i zobowiązywał władców do zachowania pokoju między różnowiercami pod groźbą wypowiedzenia posłuszeństwa.

• 2: Dzięki tym zapisom Polska stała się bezpiecznym azylem dla prześladowanych grup religijnych z całej Europy, m.in. dla braci polskich (arian) czy hugenotów.

• 3: Dokument ten został wpisany na listę UNESCO „Pamięć Świata” jako jeden z najważniejszych aktów prawnych w historii demokracji i praw człowieka.

• Ciekawostka: Dokument konfederacji został podpisany przez wielu katolickich biskupów (m.in. Stanisława Karnkowskiego), choć oficjalnie Kościół potępiał „równouprawnienie prawdy z błędem”.

---

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa

A) Zasady wolnej elekcji (viritim): Demokratyczny wybór monarchy przez ogół szlachty.

• 1: Pierwsza wolna elekcja po śmierci Zygmunta Augusta odbyła się w 1573 r. we wsi Kamień (obecnie Warszawa), gdzie każdy szlachcic mógł osobiście oddać głos na kandydata.

• 2: System ten dawał szlachcie ogromne poczucie wpływu na losy państwa, ale jednocześnie otwierał drogę do przekupstw i ingerencji obcych mocarstw w polskie sprawy.

• 3: Wybór odbywał się na polu elekcyjnym, które było podzielone na specjalne sektory dla poszczególnych województw, by utrzymać porządek wśród tysięcy głosujących.

• Ciekawostka: Podczas elekcji na polu potrafiło zjechać się nawet 50 tysięcy szlachty, co tworzyło gigantyczne miasto namiotowe pełne darmowego jedzenia i trunków fundowanych przez kandydatów do tronu.

B) Artykuły Henrykowskie i Pacta Conventa: Konstytucyjne ograniczenie władzy królewskiej.

• 1: Artykuły Henrykowskie były stałym zbiorem praw, które każdy król musiał zaprzysiąc; zawierały m.in. zakaz nakładania podatków i zwoływania pospolitego ruszenia bez zgody Sejmu.

• 2: Pacta Conventa były osobistymi, doraźnymi zobowiązaniami danego króla, np. obietnicą spłaty długów państwa czy wybudowania floty wojennej.

• 3: Najważniejszym punktem Artykułów był zapis o prawie do oporu (de non praestanda oboedientia), pozwalający szlachcie legalnie zbuntować się przeciw królowi łamiącemu prawo.

• Ciekawostka: Pierwszy król elekcyjny, Henryk Walezy, tak bardzo bał się zaprzysiężenia Artykułów, że polscy dyplomaci w Paryżu musieli go szantażować, mówiąc: „Jeśli nie zaprzysiężesz, nie będziesz panował”.

C) Panowanie Stefana Batorego: Modernizacja armii i zwycięska wojna o Inflanty.

• 1: Stefan Batory, jako doświadczony wódz, utworzył piechotę wybraniecką, do której rekrutowano chłopów z dóbr królewskich (jeden z dwudziestu łanów), co dało Polsce nowoczesną formację strzelczą.

• 2: Król przeprowadził trzy zwycięskie wyprawy przeciwko Rosji Iwana Groźnego (Połock, Wielkie Łuki, Psków), odzyskując dla Rzeczypospolitej niemal całe Inflanty.

• 3: Batory zreformował sądownictwo, tworząc Trybunał Koronny, co odebrało królowi rolę najwyższego sędziego i przekazało ją sędziom wybieranym przez szlachtę.

• Ciekawostka: Batory, będąc Węgrem, nigdy nie nauczył się mówić po polsku; ze swoimi poddanymi i doradcami, takimi jak Jan Zamoyski, porozumiewał się wyłącznie w języku łacińskim.

D) Początek panowania Zygmunta III Wazy: Konflikty o tron szwedzki i zmiana orientacji politycznej.

• 1: Zygmunt III Waza został wybrany na króla głównie dzięki poparciu Jana Zamoyskiego, co miało zapewnić Polsce sojusz ze Szwecją i panowanie na Bałtyku.

• 2: Król był gorliwym katolikiem i zwolennikiem kontrreformacji, co doprowadziło do zaostrzenia konfliktów religijnych oraz niechęci protestanckiej szlachty.

• 3: Próba wzmocnienia władzy królewskiej i proaustriacka polityka Zygmunta doprowadziły do wybuchu rokoszu Zebrzydowskiego (1606), czyli buntu szlachty przeciwko królowi.

• Ciekawostka: Zygmunt III Waza był wielkim pasjonatem alchemii; legenda głosi, że podczas jednego z jego eksperymentów na Wawelu wybuchł pożar, co przyspieszyło decyzję o przeniesieniu dworu do Warszawy.

---

XXI. Renesans w Polsce

A) „Złoty Wiek” kultury i nauki: Rzeczpospolita jako centrum europejskiego humanizmu.

• 1: Pod mecenatem Zygmunta Starego i Bony Sforzy Polska stała się krajem otwartym na wpływy włoskie, co zaowocowało sprowadzeniem najwybitniejszych artystów i budowniczych.

• 2: Akademia Krakowska w XVI wieku przeżywała swój największy rozkwit, kształcąc studentów z całej Europy Środkowej w duchu nowoczesnego humanizmu.

• 3: Rozwój drukarstwa (oficyny Hallera czy Unglera) sprawił, że książki stały się dostępne dla szerszych rzesz szlachty i mieszczaństwa, przyspieszając obieg informacji.

• Ciekawostka: Królowa Bona, sprowadzając do Polski modę na renesans, przywiozła ze sobą także włoszczyznę – warzywa takie jak kalafiory, sałata czy pory, które wcześniej były w Polsce niemal nieznane.

B) Narodziny literatury narodowej: Przełom dokonany przez Reja i Kochanowskiego.

• 1: Mikołaj Rej jako pierwszy konsekwentnie używał języka polskiego w literaturze, promując hasło „Polacy nie gęsi, iż swój język mają”, co miało zerwać z dominacją łaciny.

• 2: Jan Kochanowski stworzył fundamenty polskiego języka literackiego, wprowadzając do rodzimej literatury formy antyczne: fraszki, pieśni i tragedię (Odprawa posłów greckich).

• 3: Poezja Kochanowskiego (szczególnie Treny) stała się pierwszym w Polsce przykładem tak głębokiego i osobistego wyrażania emocji w języku ojczystym.

• Ciekawostka: Jan Kochanowski po śmierci córki Urszulki przeżył tak wielki kryzys wiary, że w swoich dziełach podważył wartości filozofii stoickiej, której wcześniej był najżarliwszym zwolennikiem.

C) Architektura renesansowa: Przebudowa Wawelu i idea „miasta idealnego” w Zamościu.

• 1: Dziedziniec arkadowy Zamku Królewskiego na Wawelu, zaprojektowany przez Franciszka Florentczyka, stał się wzorcem dla rezydencji magnackich w całej Polsce.

• 2: Kaplica Zygmuntowska, dzieło Bartolommeo Berrecciego, uznawana jest za najczystszy przykład włoskiego renesansu na północ od Alp, będąc jednocześnie mauzoleum dynastii.

• 3: Zamość został zbudowany „od zera” przez Jana Zamoyskiego według projektu Bernardo Morando jako miasto-twierdza o idealnych, geometrycznych proporcjach.

• Ciekawostka: Kolumny na dziedzińcu wawelskim celowo zbudowano tak, aby były smuklejsze u góry, co stwarza złudzenie optyczne, jakoby budowla była znacznie wyższa i lżejsza niż w rzeczywistości.

D) Myśl polityczna i społeczna: Debata nad naprawą państwa i wolnościami obywatelskimi.

• 1: Andrzej Frycz Modrzewski w dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” sformułował postępowe postulaty, m.in. równość wszystkich stanów wobec prawa i powszechną edukację.

• 2: Publicystyka tego okresu (np. Stanisław Orzechowski) broniła „złotej wolności” i wykreowała mit o sarmackim pochodzeniu polskiej szlachty, co budowało jej tożsamość.

• 3: Polska myśl polityczna renesansu wyprzedzała epokę, kładąc nacisk na suwerenność narodu szlacheckiego i prawo do współdecydowania o podatkach i wojnie.

• Ciekawostka: Dzieło Frycza Modrzewskiego było tak kontrowersyjne dla ówczesnych elit kościelnych, że jego fragmenty dotyczące reformy Kościoła trafiły na rzymski Indeks Ksiąg Zakazanych.

j

j

Ważne informacje o stosowaniu przepisów:

Nowa podstawa programowa (Załącznik nr 1 do rozporządzenia) jest stosowana od roku szkolnego 2024/2025. Jednocześnie utrzymano stare przepisy (jako Załącznik nr 4) dla uczniów, którzy „rozpoczęli kształcenie przed dniem 1 września 2022 r.”.

wymagań szczegółowych dla zakresu rozszerzonego z oficjalnego rozporządzenia Ministra Edukacji z 2024 r. (Poz. 1019).

Poniższe zestawienie obejmuje działy od XI do XXXII, które stanowią trzon materiału realizowanego w drugiej klasie liceum (od późnego średniowiecza do połowy XIX wieku).

Oto kompletne i dokładne zestawienie wymagań szczegółowych dla klasy drugiej liceum i technikum (działy XI–XXXII), przygotowane na podstawie uszczuplonej podstawy programowej z 2024 roku.

W tym zestawieniu pod każdym działem znajdziesz najpierw wymagania z zakresu podstawowego, a następnie dodatkowe wymagania z zakresu rozszerzonego.

---

ZESTAWIENIE WYMAGAŃ: ZAKRES PODSTAWOWY I ROZSZERZONY (KLASA 2)

\

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej

• Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje przyczyny i przebieg wypraw odkrywczych; wyjaśnia wpływ wielkich odkryć geograficznych na społeczeństwo, gospodarkę i kulturę Europy oraz obszarów pozaeuropejskich.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie; przedstawia proces rozrostu posiadłości kolonialnych państw europejskich w XVI–XVIII w.

XV. Czasy renesansu

• Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje główne prądy ideowe epoki; rozpoznaje dokonania twórców renesansowych w dziedzinie kultury; charakteryzuje sztukę renesansową.

• Zakres rozszerzony: Spełnia wymagania zakresu podstawowego.

XVI. Reformacja i jej skutki

• Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia uwarunkowania i następstwa reformacji (nurty i postaci); wyjaśnia rolę soboru trydenckiego i reformę Kościoła; wyjaśnia wpływ reformacji i kontrreformacji na kulturę; charakteryzuje najważniejsze wojny religijne.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń porównuje główne zasady luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu; ocenia kontrreformacyjne działania Kościoła; opisuje mapę wyznaniową Europy w XVI w.

XVII. Europa w XVI i XVII w.

• Zakres podstawowy: Uczeń przedstawia drogę do nowego modelu monarchii (absolutyzm francuski); wyjaśnia znaczenie wojny trzydziestoletniej; wyjaśnia genezę i następstwa rewolucji angielskich; opisuje przemiany w kulturze XVII w.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń opisuje proces kształtowania się państwa rosyjskiego; charakteryzuje konflikty w Europie (ekspansja turecka, wojna trzydziestoletnia); porównuje ewolucję ustroju Francji i Anglii; charakteryzuje przemiany kapitalistyczne na Zachodzie; charakteryzuje sztukę barokową.

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów

• Zakres podstawowy: Uczeń opisuje zmiany terytorialne i stosunki z sąsiadami; ocenia instytucje życia politycznego; omawia polską specyfikę ustrojową i gospodarczą (folwark) na tle Europy; przedstawia sytuację wyznaniową.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych (Prusy, Inflanty); charakteryzuje ruch egzekucyjny i jego znaczenie dla parlamentaryzmu; charakteryzuje główne nurty reformacji w Polsce i na Litwie.

XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów

• Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia przyczyny i skutki unii lubelskiej; charakteryzuje ustrój Rzeczypospolitej; opisuje strukturę terytorialną i ludnościową; wyjaśnia podstawy tolerancji religijnej (Konfederacja Warszawska).

• Zakres rozszerzony: Spełnia wymagania zakresu podstawowego.

Dział XV. Czasy renesansu

Kręgosłup odpowiedzi: Człowiek w centrum uwagi i powrót do antyku.

1. Humanizm (antropocentryzm):

   • Indywidualizm: Renensans przyniósł kult wybitnej jednostki; artysta przestał być anonimowym rzemieślnikiem, a zaczął być postrzegany jako genialny twórca.

   • Studia humanistyczne (studia humanitatis): Nacisk na naukę języków klasycznych (łacina, greka, hebrajski), co pozwoliło na ponowne odczytanie tekstów antycznych bez średniowiecznych filtrów.

   • Krytycyzm: Humaniści (np. Erazm z Rotterdamu) zaczęli krytycznie oceniać otaczającą rzeczywistość, w tym nadużycia w Kościele i wady ustrojów politycznych.

2. Inspiracja Antykiem:

   • Architektura: Powrót do antycznych porządków (kolumny, kopuły, łuki półkoliste) oraz dążenie do geometrycznej harmonii i proporcji (np. bazylika św. Piotra).

   • Literatura i filozofia: Odrodzenie gatunków antycznych (tragedia, epos, sielanka) oraz systemów filozoficznych takich jak neoplatonizm czy epikureizm.

   • Akt w sztuce: Powrót do studium ludzkiego ciała, co zaowocowało pierwszymi od starożytności rzeźbami i obrazami przedstawiającymi nagą postać w sposób realistyczny.

3. Przełom naukowy i techniczny:

   • Rewolucja informacyjna: Druk umożliwił masową produkcję książek, co drastycznie obniżyło ich cenę i przyspieszyło obieg idei (np. tezy Lutra rozprzestrzeniły się dzięki drukowi).

   • Nowy obraz świata: Odkrycia geograficzne i teoria heliocentryczna Kopernika zburzyły dotychczasowy porządek, zmuszając ludzi do przedefiniowania miejsca Ziemi we wszechświecie.

   • Rozwój medycyny: Początki nowożytnej anatomii (np. badania Wesaliusza), opierające się na sekcjach zwłok i empirycznym badaniu organizmu, a nie tylko na starożytnych autorytetach.

---

Dział XVI. Reformacja i jej skutki

Kręgosłup odpowiedzi: Rozłam chrześcijaństwa i narodziny nowej pobożności.

1. Główne nurty (Luteranizm, Kalwinizm, Anglikanizm):

   • Powszechne kapłaństwo: Luter odrzucił pośrednictwo kleru między Bogiem a człowiekiem, co doprowadziło do likwidacji hierarchii kościelnej w protestantyzmie.

   • Rola państwa w religii: Zasada cuius regio, eius religio (czyj kraj, tego religia) dała władcom świeckim ogromną kontrolę nad życiem duchowym poddanych.

   • Demokratyzacja kalwinizmu: System synodalno-presbiteriański w kalwinizmie dawał świeckim wpływ na zarząd kościołem, co kształtowało postawy obywatelskie (np. w Niderlandach czy Szkocji).

2. Kontrreformacja (Reforma katolicka):

   • Dyscyplina duchowieństwa: Sobór Trydencki wprowadził obowiązek kształcenia księży w seminariach oraz zakaz kumulowania urzędów kościelnych.

   • Jezuici (Towarzystwo Jezusowe): Zakon ten stał się elitą intelektualną Kościoła, prowadząc nowoczesne kolegia i pełniąc role spowiedników królów, co pozwalało realnie wpływać na politykę.

   • Sztuka jako propaganda: Barok sakralny (np. kościół Il Gesù) miał olśniewać wiernego, oddziaływać na jego emocje i ukazywać potęgę triumfującego katolicyzmu.

3. Skutki społeczne i polityczne:

   • Wojny religijne: Długotrwałe konflikty (np. we Francji czy Niemczech) doprowadziły do wypracowania pierwszych aktów tolerancji (np. edykt nantejski) lub trwałego podziału Europy.

   • Rozwój kultur narodowych: Tłumaczenie Biblii na języki ojczyste (np. Biblia Jakuba Wujka w Polsce) stało się fundamentem rozwoju literackich języków narodowych.

   • Zmiany obyczajowe: Protestantyzm dowartościował życie świeckie, małżeństwo i rodzinę, odrzucając monastycyzm (zakony) jako wyższą formę drogi do zbawienia.

---

Dział XVII. Europa w XVI i XVII wieku

Kręgosłup odpowiedzi: Rywalizacja o dominację i narodziny absolutyzmu.

1. Absolutyzm francuski (Ludwik XIV):

   • Centralizacja administracji: Powołanie intendentów – urzędników królewskich, którzy przejęli realną władzę w prowincjach kosztem starej arystokracji rodowej.

   • Kult władcy: Ceremoniał dworski w Wersalu służył „oswojeniu” magnaterii; szlachta, chcąc być blisko króla, przestawała spiskować przeciwko niemu.

   • Polityka kulturalna: Państwo stało się mecenasem nauk i sztuk (np. Akademia Francuska), co uczyniło z francuskiego język elit całej Europy.

2. Rewolucje angielskie i monarchia parlamentarna:

   • Dualizm władzy: Konflikt o podatki – Stuartowie chcieli nakładać je sami, Parlament twierdził, że bez jego zgody jest to nielegalne.

   • Wojna domowa i republika: Krótkotrwały okres rządów Olivera Cromwella pokazał siłę radykalnego purytanizmu i doprowadził do egzekucji Karola I (szok dla ówczesnej Europy).

   • Chwalebna Rewolucja (1688): Bezkrwawe przejęcie władzy przez Wilhelma Orańskiego, które ostatecznie zatwierdziło prymat prawa nad wolą króla (podstawa dzisiejszej demokracji brytyjskiej).

3. Wojna trzydziestoletnia (1618–1648):

   • Sekularyzacja polityki: Choć zaczęła się jako wojna religijna, zakończyła się jako walka o wpływy polityczne (katolicka Francja wspierała protestantów przeciwko katolickim Habsburgom).

   • Nowoczesna armia: Wprowadzenie nowej taktyki (np. reformy Gustawa Adolfa) – większa rola piechoty wyposażonej w broń palną i mobilnej artylerii.

   • Wyniszczenie Niemiec: Wojna doprowadziła do gigantycznej katastrofy demograficznej i gospodarczej ziem niemieckich, co opóźniło zjednoczenie tego kraju o dwieście lat.

---

Dział XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów

Kręgosłup odpowiedzi: Złoty Wiek i walka o kształt państwa.

1. Ruch egzekucyjny (Szlachta vs Magnateria):

   • Wojsko kwarciane: Sukcesem ruchu było przeznaczenie 1/4 dochodów z królewszczyzn na stałe wojsko do obrony południowo-wschodnich granic.

   • Ujednolicenie państwa: Dążenie szlachty do ściślejszego połączenia Korony z Litwą oraz Prusami, co było wstępem do unii lubelskiej.

   • Walka o sądownictwo: Utworzenie Trybunału Koronnego (za Batorego), co odebrało królowi najwyższą władzę sądowniczą i przekazało ją w ręce sędziów wybieranych przez szlachtę.

2. Polityka bałtycka i Prusy:

   • Hołd pruski (1525): Był to genialny dyplomatycznie ruch Zygmunta Starego, który zlikwidował państwo zakonne, czyniąc z jego następcy (Albrechta Hohenzollerna) polskiego lennika.

   • Flota kaperska: Jagiellonowie zrozumieli znaczenie morza; budowa polskiej floty i komisji morskiej była próbą kontroli handlu bałtyckiego.

   • Wojna o Inflanty: Rywalizacja z Rosją, Szwecją i Danią o porty bałtyckie (np. Narwę i Rygę), co stało się głównym kierunkiem polskiej polityki zagranicznej na kolejne dekady.

3. Demokracja szlachecka i sarmatyzm:

   • Sejm Walny: Wykształcenie się trzech stanów sejmujących (król, senat, izba poselska), co czyniło z Polski unikalny w Europie system monarchii ograniczonej.

   • Wolność słowa i wyznania: Polska szlachta cieszyła się nietykalnością osobistą (Neminem captivabimus) i wolnością przekonań, co przyciągało do Polski prześladowanych z zachodu (np. arian).

   • Gospodarka zbożowa: System folwarczny sprawił, że Polska stała się „spichlerzem Europy”, co wzbogaciło szlachtę, ale trwale uzależniło kraj od jednego surowca i hamowało rozwój miast.

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa

• Zakres podstawowy: Uczeń opisuje zasady i skutki pierwszych wolnych elekcji; charakteryzuje działania Stefana Batorego.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta III Wazy.

XXI. Renesans w Polsce

• Zakres podstawowy: Uczeń ocenia dorobek polskiej myśli politycznej; rozpoznaje dokonania twórców polskiego odrodzenia.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w.

• Zakres podstawowy: Uczeń omawia konflikty wewnętrzne i zewnętrzne; ocenia znaczenie bitwy pod Wiedniem; charakteryzuje zmiany granic w XVII w.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń wyjaśnia uwarunkowania konfliktów; przedstawia przebieg wojen z uwzględnieniem roli dowódców (Żółkiewski, Chodkiewicz, Czarniecki, Sobieski).

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w.

• Zakres podstawowy: Uczeń opisuje proces oligarchizacji (liberum veto, rokosze); wyjaśnia przyczyny kryzysów i załamania gospodarczego; rozpoznaje dokonania baroku w Polsce.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje udział stanów w gospodarce; opisuje i ocenia projekty wzmocnienia władzy królewskiej; charakteryzuje sarmatyzm.

XXIV. Europa w dobie oświecenia

• Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje przemiany kapitalistyczne i postęp techniczny; wyjaśnia idee oświecenia i kulturę epoki; charakteryzuje procesy modernizacyjne u sąsiadów Polski (absolutyzm oświecony).

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń opisuje rozwój parlamentaryzmu i rewolucję przemysłową w Anglii; charakteryzuje sztukę klasycystyczną; charakteryzuje najważniejsze konflikty światowe w XVIII w.

XXV. Rewolucje XVIII w.

• Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia genezę i skutki rewolucji amerykańskiej; charakteryzuje ustrój USA; wyjaśnia przyczyny i skutki rewolucji francuskiej; przedstawia wkład Polaków w niepodległość USA.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje etapy rewolucji francuskiej (w tym okres jakobiński); ocenia znaczenie obu rewolucji z perspektywy politycznej, gospodarczej i społecznej.

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja)

• Zakres podstawowy: Uczeń ocenia sytuację w czasach saskich; charakteryzuje politykę mocarstw ościennych wobec Polski; przedstawia reformy Stanisława Augusta; wyjaśnia przyczyny I rozbioru; przedstawia reformy Sejmu Wielkiego i Konstytucję 3 maja.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia projekty naprawy państwa w I poł. XVIII w.; wyjaśnia znaczenie konfederacji barskiej; charakteryzuje sytuację po I rozbiorze; porównuje polską konstytucję z amerykańską i francuską.

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej

• Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia wpływ Targowicy na wojnę z Rosją; charakteryzuje powstanie kościuszkowskie; opisuje terytoria II i III rozbioru; przedstawia przyczyny upadku państwa.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja; ocenia postać Tadeusza Kościuszki; charakteryzuje wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku państwa.

XXVIII. Kultura oświecenia w Rzeczypospolitej

• Zakres podstawowy: Uczeń rozpoznaje dokonania kultury; omawia rolę instytucji (KEN, Biblioteka Załuskich).

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń wyjaśnia związki oświecenia polskiego z europejskim; omawia rolę króla jako mecenasa.

XXIX. Epoka napoleońska

• Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje walkę Francji o dominację; przedstawia zaangażowanie Polaków (Legiony); charakteryzuje Księstwo Warszawskie; ocenia znaczenie epoki dla Europy.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń przedstawia sukcesy i porażki polityki wewnętrznej Napoleona; ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej.

XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim

• Zakres podstawowy: Uczeń przedstawia decyzje kongresu (w tym ziemie polskie); przedstawia przebieg i skutki rewolucji przemysłowej; omawia nurty ideowe I poł. XIX w.; wyjaśnia genezę i skutki Wiosny Ludów; wyjaśnia znaczenie wojny krymskiej.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia rolę Świętego Przymierza; opisuje funkcjonowanie systemu wiedeńskiego i próby jego podważenia; charakteryzuje ruchy narodowe w Europie i Ameryce Łac.; wyjaśnia doktrynę Monroego; charakteryzuje Wiosnę Ludów z udziałem Polaków.

XXXI. Ziemie polskie 1815–1848

• Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje sytuację w zaborach; wyjaśnia genezę i skutki powstania listopadowego; opisuje walki i reakcję międzynarodową; wyjaśnia rabację galicyjską; rozpoznaje dorobek kultury.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń porównuje programy Wielkiej Emigracji; wyjaśnia powstanie krakowskie; opisuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich.

XXXII. Powstanie styczniowe

• Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia genezę i skutki powstania; opisuje walki i dyplomację; charakteryzuje Państwo Podziemne i przywódców; przedstawia problem uwłaszczenia chłopów.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia znaczenie powstania dla kształtowania się nowoczesnego narodu; opisuje działalność Polaków na Syberii.

---

TREŚCI NAUCZANIA – WYMAGANIA SZCZEGÓŁOWE (ZAKRES ROZSZERZONY)

XI. Europa późnego średniowiecza. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. wyjaśnia przyczyny kryzysu idei władzy uniwersalnej w Europie późnego średniowiecza;

2. charakteryzuje kryzysy polityczne, społeczne i religijne późnego średniowiecza;

3. wyjaśnia proces powstawania monarchii stanowych w Europie.

XII. Polska w XIV i XV w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. ocenia znaczenie unii polsko-litewskiej z perspektywy obu narodów;

2. rozpoznaje przejawy wielokulturowości na ziemiach polskich w XIV i XV w.;

3. wyjaśnia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania związków Polski z Węgrami i Litwą w XIV i XV w.;

4. charakteryzuje i ocenia stosunki polsko-krzyżackie na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i kulturowej.

XIII. Kultura średniowiecza. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. opisuje rolę uniwersytetów i ich organizację oraz wyjaśnia przyczyny trwałości idei uniwersyteckiej;

2. charakteryzuje przemiany życia religijnego w okresie średniowiecza.

XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie;

2. przedstawia proces rozrostu posiadłości kolonialnych państw europejskich w XVI–XVIII w.

XVI. Reformacja i jej skutki. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. porównuje główne zasady luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu;

2. ocenia kontrreformacyjne działania Kościoła katolickiego;

3. opisuje mapę wyznaniową Europy w XVI w.

XVII. Europa w XVI i XVII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. opisuje proces kształtowania się państwa moskiewskiego / rosyjskiego w XVI i XVII w.;

2. charakteryzuje konflikty polityczne w Europie, z uwzględnieniem ekspansji tureckiej i charakteru wojny trzydziestoletniej;

3. porównuje ewolucję ustroju Francji i Anglii w XVII w.;

4. charakteryzuje przemiany kapitalistyczne w życiu gospodarczym Europy Zachodniej XVI i XVII w.;

5. charakteryzuje sztukę barokową.

XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach;

2. charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty i ocenia jego znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim;

3. charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim.

XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta III Wazy.

XXI. Renesans w Polsce. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.

XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. wyjaśnia wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania XVII-wiecznych konfliktów Rzeczypospolitej Obojga Narodów;

2. przedstawia przebieg wojen toczonych przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów w XVII w., z uwzględnieniem roli wybitnych dowódców i polityków, w tym: Stanisława Żółkiewskiego, Jana Karola Chodkiewicza, Stefana Czarnieckiego i Jana III Sobieskiego.

XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. charakteryzuje udział poszczególnych stanów w życiu gospodarczym Rzeczypospolitej Obojga Narodów;

2. opisuje i ocenia projekty wzmocnienia władzy królewskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów;

3. charakteryzuje sarmatyzm.

XXIV. Europa w dobie oświecenia. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. opisuje rozwój parlamentaryzmu i rewolucję przemysłową w Anglii;

2. charakteryzuje sztukę klasycystyczną;

3. charakteryzuje najważniejsze konflikty polityczne w Europie i na świecie w XVIII w.

XXV. Rewolucje XVIII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. charakteryzuje etapy rewolucji francuskiej i wyjaśnia specyfikę okresu jakobińskiego;

2. ocenia znaczenie rewolucji amerykańskiej i francuskiej z perspektywy politycznej, gospodarczej i społecznej.

XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja). Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. charakteryzuje i ocenia projekty naprawy Rzeczypospolitej w I poł. XVIII w.;

2. wyjaśnia znaczenie konfederacji barskiej;

3. charakteryzuje położenie międzynarodowe i sytuację wewnętrzną Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze;

4. porównuje polskie rozwiązania konstytucyjne z amerykańskimi i francuskimi.

XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie). Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja;

2. ocenia postać Tadeusza Kościuszki jako pierwszego polskiego nowożytnego bohatera narodowego;

3. charakteryzuje wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII w.

XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. wyjaśnia związki oświecenia polskiego z europejskim;

2. omawia rolę Stanisława Augusta jako mecenasa sztuki.

XXIX. Epoka napoleońska. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. przedstawia sukcesy i porażki wewnętrznej polityki Napoleona;

2. ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej.

XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. ocenia rolę Świętego Przymierza;

2. opisuje funkcjonowanie systemu wiedeńskiego i charakteryzuje próby jego podważenia;

3. charakteryzuje ruchy społeczne i niepodległościowe w I połowie XIX w. w Europie i Ameryce Łacińskiej;

4. wyjaśnia założenia doktryny Monroego;

5. charakteryzuje przebieg Wiosny Ludów w Europie, uwzględniając udział Polaków.

XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1848. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. porównuje programy głównych obozów Wielkiej Emigracji i rozpoznaje ich przedstawicieli;

2. wyjaśnia okoliczności wybuchu powstania krakowskiego i opisuje jego skutki;

3. opisuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich.

XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:

1. ocenia znaczenie powstania styczniowego dla kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego;

2. opisuje przykłady działalności Polaków w czasie zesłania na Syberii.

---

Uwaga: Powyższy tekst jest wiernym cytatem z uszczuplonej podstawy programowej (Załącznik nr 1 do rozporządzenia 1019).

 

PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO 

DLA UCZNIÓW LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO I TECHNIKUM 

(...) KTÓRZY ROZPOCZĘLI KSZTAŁCENIE PRZED DNIEM 1 WRZEŚNIA 2022 R.

Historia

Celem edukacji historycznej jest zmierzanie do poznania prawdy o przeszłości Polski oraz świata. Szkoła powinna zadbać o to, aby uczniowie, nie gubiąc się w szczegółach, poznawali najważniejsze z wydarzeń i procesów, i na tej podstawie starali się wyjaśnić łączące je związki: polityczne, społeczne, gospodarcze, kulturowe.

Takie podejście do wykładu dziejów ma pomóc uczniom w rozumieniu współczesności. Chodzi również o to, aby uczniowie w dorosłym życiu świadomie i odpowiedzialnie współtworzyli europejską i polską wspólnotę wartości, uwzględnieniem szczególnie bliskiej Polkom i Polakom idei wolności.

Celem edukacji historycznej jest także poznanie przez uczniów polskiego dziedzictwa nie jako rzeczy zewnętrznej wobec nas, ale jako kształtującego nas dobra. Przy czym nie wystarczy tylko znać to dziedzictwo, lecz także brać odpowiedzialność za współczesność przez nie kształtowaną, to jest rozwijać je i twórczo wzbogacać na miarę aktualnych wyzwań.

Kształcenie historyczne umożliwiać ma w szczególności:

1) pogłębianie wiedzy o ważnych wydarzeniach z dziejów narodu polskiego i dziejów powszechnych, aby móc krytycznie odnosić się do przeszłości lepiej rozumieć teraźniejszość i odpowiedzialnie budować przyszłość;

2) rozwijanie myślenia historycznego oraz wrażliwości moralnej i estetycznej;

3) kształtowanie zdolności humanistycznych, sprawności językowej, umiejętności samodzielnego poszukiwania wiedzy i korzystania z różnorodnych źródeł informacji, krytycznego formułowania i wypowiadania własnych opinii;

4) kształtowanie więzi z krajem ojczystym, świadomości obywatelskiej, postawy szacunku i odpowiedzialności za własne państwo; utrwalanie poczucia godności i dumy narodowej; budowanie szacunku dla innych ludzi oraz dokonań innych narodów i państw;

5) kształtowanie szacunku dla dziedzictwa narodowego; wyrabianie poczucia troski o pamiątki i zabytki historyczne;

6) rozbudzanie zainteresowań własną przeszłością, przeszłością swojej rodziny oraz historią lokalną i regionalną.

W szkole podstawowej uczniowie poznawali przede wszystkim dzieje ojczyste. W podstawie programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego i technikum historia państwa i narodu została wpisana w historię powszechną, choć nadal wątek dziejów ojczystych pozostaje najważniejszy.

ZAKRES PODSTAWOWY I ROZSZERZONY Cele kształcenia - wymagania ogólne

I. Chronologia historyczna. Uczeń:

1) porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej oraz dziejów ojczystych;

2) dostrzega zmienność i dynamikę wydarzeń w dziejach, a także ciągłość procesów historycznych i cywilizacyjnych.

II. Analiza i interpretacja historyczna. Uczeń:

1) analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w kontekście epok i dostrzega zależności pomiędzy różnymi dziedzinami życia społecznego;

2) rozpoznaje rodzaje źródeł, ocenia przydatność źródła do wyjaśnienia problemu historycznego;

3) dostrzega mnogość perspektyw badawczych oraz różnorakie interpretacje historii i ich przyczyny;

4) ugruntowuje potrzebę poznawania przeszłości dla rozumienia współczesnych mechanizmów społecznych i kulturowych.

III. Tworzenie narracji historycznej. Uczeń:

1) tworzy narrację historyczną w ujęciu przekrojowym, jak i problemowym;

2) dostrzega problem i buduje argumentację, uwzględniając różne aspekty procesu historycznego;

3) dokonuje selekcji i hierarchizacji oraz integruje informacje pozyskane z różnych źródeł wiedzy.

Treści nauczania - wymagania szczegółowe

ZAKRES PODSTAWOWY	ZAKRES ROZSZERZONY
XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej. Uczeń:
1) charakteryzuje przyczyny i przebieg wypraw odkrywczych; 2) wyjaśnia wpływ wielkich odkryć geograficznych na społeczeństwo, gospodarkę i kulturę Europy oraz obszarów pozaeuropejskich.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie; 2) przedstawia proces rozrostu posiadłości kolonialnych państw europejskich w XVI-XVIII w.
XV Czasy renesansu. Uczeń:
1) charakteryzuje główne prądy ideowe epoki; 2) rozpoznaj e dokonania twórców renesansowych w dziedzinie kultury; 3) charakteryzuje sztukę renesansową.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego.
XVI. Reformacja i jej skutki. Uczeń:
1) wyjaśnia religijne, polityczne, gospodarcze, społeczne, kulturowe uwarunkowania i następstwa reformacji, opisując jej główne nurty i postaci; 2) wyjaśnia rolę soboru trydenckiego i opisuje różne aspekty reformy Kościoła katolickiego;	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) porównuje główne zasady luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu; 2) ocenia kontrreformacyjne działania Kościoła katolickiego;
3) opisuje mapę wyznaniową Europy w XVI w.	3) wyjaśnia wpływ reformacji i kontrreformacji na kulturę; 4) charakteryzuje najważniejsze wojny religijne.
XVII. Europa w XVI i XVII w. Uczeń:
1) przedstawia drogę do nowego modelu monarchii europejskich w epoce nowożytnej, z uwzględnieniem charakterystyki i oceny absolutyzmu francuskiego; 2) wyjaśnia znaczenie wojny trzydziestoletniej; 3) wyjaśnia genezę i opisuje następstwa rewolucji angielskich; 4) opisuje przemiany w kulturze europejskiej w XVII w.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) opisuje proces kształtowania się państwa moskiewskiego / rosyjskiego w XVI i XVII w.; 2) charakteryzuje konflikty polityczne w Europie, z uwzględnieniem ekspansji tureckiej i charakteru wojny trzydziestoletniej; 3) porównuje ewolucję ustroju Francji i Anglii w XVII w.; 4) charakteryzuje przemiany kapitalistyczne w życiu gospodarczym Europy Zachodniej XVI i XVII w.; 5) charakteryzuje sztukę barokową.
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń:
1) opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje jego stosunki z sąsiadami w XVI w.; 2) ocenia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI w. w Polsce; 3) omawia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego (gospodarka folwarczno-pańszczyźniana) na tle europejskim; 4) przedstawia sytuację wyznaniową na ziemiach państwa polsko-litewskiego w XVI w.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach; 2) charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty i ocenia jego znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim; 3) charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim.
XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uczeń:
1) wyjaśnia przyczyny, okoliczności i następstwa zawarcia unii realnej pomiędzy Koroną a Litwą;	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego.
2) charakteryzuje ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów w świetle postanowień unii lubelskiej; 3) opisuje strukturę terytorialną i ludnościową Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 4) wyjaśnia prawne i kulturowe podstawy tolerancji religijnej na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI w.
XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Uczeń:
1) opisuje okoliczności, zasady, przebieg i następstwa pierwszych wolnych elekcji; 2) charakteryzuje działania Stefana Batorego w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta TTT Wazy.
XXI. Renesans w Polsce. Uczeń:
1) ocenia dorobek polskiej myśli politycznej doby renesansu; 2) rozpoznaje dokonania twórców polskiego odrodzenia w dziedzinie kultury.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń:
1) omawia konflikty wewnętrzne i zewnętrzne w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w; 2) ocenia znaczenie bitwy pod Wiedniem dla losów Rzeczypospolitej Obojga Narodów i Europy; 3) charakteryzuj e zmiany granic Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) wyjaśnia wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania XVII-wiecznych konfliktów Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 2) przedstawia przebieg wojen toczonych przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów w XVII w., z uwzględnieniem roli wybitnych dowódców i polityków, w tym: Stanisława Żółkiewskiego, Jana Karola Chodkiewicza, Stefana Czarnieckiego i Jana TTT Sobieskiego.
XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń:
1) opisuje proces oligarchizacji życia politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, uwzględniając wpływy obce, liberum veto i rokosze; 2) wyjaśnia przyczyny kryzysów wewnętrznych oraz załamania gospodarczego Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w.; 3) rozpoznaj e dokonania twórców epoki baroku powstałe na terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje udział poszczególnych stanów w życiu gospodarczym Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 2) opisuje i ocenia projekty wzmocnienia władzy królewskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 3) charakteryzuje sarmatyzm.
XXIV. Europa w dobie oświecenia. Uczeń:
1) charakteryzuje postęp techniczny i przemiany kapitalistyczne w Europie Zachodniej; 2) wyjaśnia główne idee oświecenia i rozpoznaje dokonania epoki w dziedzinie kultury; 3) charakteryzuje procesy modernizacyjne w państwach sąsiadujących z Rzecząpospolitą Obojga Narodów.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) opisuje rozwój parlamentaryzmu i rewolucję przemysłową w Anglii; 2) charakteryzuje sztukę klasycystyczną; 3) charakteryzuje najważniejsze konflikty polityczne w Europie i na świecie w XVIII w.
XXV. Rewolucje XVIII w. Uczeń:
1) wyjaśnia genezę i skutki rewolucji amerykańskiej; 2) charakteryzuje ustrój Stanów Zjednoczonych w świetle założeń konstytucji amerykańskiej; 3) wyjaśnia przyczyny i opisuje skutki rewolucji francuskiej; 4) przedstawia wkład Polaków w walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje etapy rewolucji francuskiej i wyjaśnia specyfikę okresu jakobińskiego; 2) ocenia znaczenie rewolucji amerykańskiej i francuskiej z perspektywy politycznej, gospodarczej i społecznej.
XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja). Uczeń:
1) opisuje i ocenia sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej w czasach saskich; 2) charakteryzuje politykę Rosji, Prus i Austrii wobec Rzeczypospolitej ze	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje i ocenia projekty naprawy Rzeczypospolitej w I poł. XVIII w.;
wskazaniem przejawów osłabienia suwerenności państwa polskiego; 3) przedstawia reformy z pierwszych lat panowania Stanisława Augusta; 4) wyjaśnia przyczyny i przedstawia zasięg terytorialny pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej; 5) wyjaśnia okoliczności zwołania Sejmu Wielkiego i przedstawia jego reformy, ze szczególnym uwzględnieniem postanowień Konstytucji 3 maja.	2) wyjaśnia znaczenie konfederacji barskiej; 3) charakteryzuje położenie międzynarodowe i sytuację wewnętrzną Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze; 4) porównuje polskie rozwiązania konstytucyjne z amerykańskimi i francuskimi.
XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie). Uczeń:
1) wyjaśnia wpływ konfederacji targowickiej na wybuch wojny z Rosją; 2) charakteryzuje przebieg powstania kościuszkowskiego, z uwzględnieniem roli jego przywódców; 3) opisuje zasięg terytorialny drugiego i trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej; 4) przedstawia przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII w.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja; 2) ocenia postać Tadeusza Kościuszki jako pierwszego polskiego nowożytnego bohatera narodowego; 3) charakteryzuje wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII w.
XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej. Uczeń:
1) rozpoznaje dokonania polskiego oświecenia w dziedzinie kultury; 2) omawia rolę instytucji oświeceniowych (Komisja Edukacji Narodowej, Biblioteka Załuskich).	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) wyjaśnia związki oświecenia polskiego z europejskim; 2) omawia rolę Stanisława Augusta jako mecenasa sztuki.
XXIX. Epoka napoleońska. Uczeń:
1) charakteryzuje walkę Francji o dominację w Europie; 2) przedstawia przykłady zaangażowania się Polaków po stronie Napoleona, z uwzględnieniem Legionów Polskich we Włoszech; 3) charakteryzuje genezę, ustrój i dzieje Księstwa Warszawskiego; 4) ocenia znaczenie epoki napoleońskiej dla losów Francji i Europy.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) przedstawia sukcesy i porażki wewnętrznej polityki Napoleona; 2) ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej.
XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim. Uczeń:
1) przedstawia decyzje kongresu wiedeńskiego w odniesieniu do Europy i świata, z uwzględnieniem podziału ziem polskich; 2) przedstawia przebieg rewolucji przemysłowej oraz wskazuje jej najważniejsze konsekwencje społeczno-gospodarcze; 3) omawia najważniejsze prądy kulturowe oraz nurty ideowe I połowy XIX w.; 4) wyjaśnia genezę i skutki Wiosny Ludów; 5) wyjaśnia znaczeni e wojny krymski ej.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia rolę Świętego Przymierza; 2) opisuje funkcjonowanie systemu wiedeńskiego i charakteryzuje próby jego podważenia; 3) charakteryzuje ruchy społeczne i niepodległościowe w I połowie XIX w. w Europie i Ameryce Łacińskiej; 4) wyjaśnia założenia doktryny Monroego; 5) charakteryzuje przebieg Wiosny Ludów w Europie, uwzględniając udział Polaków.
XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815-1848. Uczeń:
1) charakteryzuje sytuację polityczną, społeczno-gospodarczą i kulturową Królestwa Polskiego, ziem zabranych, zaboru pruskiego i austriackiego; 2) wyjaśnia genezę powstania listopadowego i opisuje jego następstwa; 3) opisuje działania władz powstańczych, charakter toczonych walk oraz międzynarodową reakcję na powstanie listopadowe; 4) wyjaśnia okoliczności, w jakich doszło do rabacji galicyjskiej; 5) rozpoznaje i charakteryzuje dorobek kultury polskiej I połowy XIX w.	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) porównuje programy głównych obozów Wielkiej Emigracji i rozpoznaje ich przedstawicieli; 2) wyjaśnia okoliczności wybuchu powstania krakowskiego i opisuje jego skutki; 3) opisuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich.
XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa. Uczeń:
1) wyjaśnia genezę powstania styczniowego i opisuje jego następstwa; 2) opisuje działania władz powstańczych, charakter toczonych walk oraz międzynarodową reakcję na powstanie; 3) charakteryzuje organizację polskiego państwa podziemnego w okresie powstania styczniowego oraz rolę jego przywódców;	spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia znaczenie powstania styczniowego dla kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego; 2) opisuje przykłady działalności Polaków w czasie zesłania na Syberii.
4) przedstawia problem uwłaszczenia chłopów w zaborze rosyjskim oraz porównuje z procesem uwłaszczeniowym w pozostałych zaborach.

Warunki i sposób realizacji

Zaproponowany układ treści nauczania stwarza możliwość pogłębionej względem szkoły podstawowej refleksji nad dziejami ojczystymi, z uwzględnieniem szerokiego kontekstu uwarunkowań wewnętrznych i międzynarodowych.

Treści z zakresu rozszerzonego są zintegrowane z wymaganiami dla zakresu podstawowego - ich realizacja w oddziałach z rozszerzonym zakresem nauczania historii powinna być zatem prowadzona w sposób spójny. Nauczyciel może swobodnie (w ramach przewidzianej liczby godzin) rozkładać akcenty na różne zagadnienia tematyczne, uwzględniając możliwości i zainteresowania swoich uczennic i uczniów. Wymagania określone w podstawie programowej nie są gotowym programem nauczania i nie mogą być traktowane jako zestaw tematów lekcji. Stanowią rejestr zakładanych umiejętności, które ma opanować absolwent liceum ogólnokształcącego i technikum.

W procesie nauczania i uczenia się nauczyciele i uczniowie powinni wykorzystywać wszelkie dostępne zasoby źródeł i opracowań historycznych, czemu sprzyja postęp technologiczny, który stwarza coraz szersze możliwości docierania do świadectw minionej rzeczywistości.

Dobór metod nauczania i środków dydaktycznych stosowanych w procesie kształcenia powinien być zależny od możliwości i potrzeb uczniów. Repertuar tych metod i środków wyznaczają jedynie wiedza i wyobraźnia nauczycieli oraz entuzjazm uczniów. Swoboda w doborze metod nauczania, a także w zakresie wykorzystania środków dydaktycznych będzie stanowić o jakości nauczania historii i wynikających z niego efektów. Nieocenioną pomoc w misji historycznego edukowania młodzieży szkolnej stanowią niezliczone instytucje publiczne i niepubliczne, których zasoby (w większości dostępne w formie cyfrowej) mogą stanowić źródło inspiracji i wsparcia dla uczniów i nauczycieli.

Dodatkowo ważne jest, aby w procesie nauczania wykorzystywać, w miarę możliwości, takie formy upamiętniania kluczowych wydarzeń historycznych, jak wycieczki do miejsc pamięci i muzeów, w tym znajdujących się w danym regionie.

Treści nauczania obejmują 59 działów tematycznych, w których znajdują się wymagania z zakresu podstawowego i zakresu rozszerzonego. Przyjęty przez nauczyciela podział w realizacji poszczególnych działów tematycznych w danych klasach powinienem zapewnić, odpowiednią do zakresu wymagań, ich realizację w cyklu kształcenia.

XI. Europa późnego średniowiecza

• Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje przemiany społeczne i gospodarcze w Europie w późnym średniowieczu; charakteryzuje następstwa upadku cesarstwa bizantyjskiego i ekspansji tureckiej dla Europy.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń wyjaśnia przyczyny kryzysu idei władzy uniwersalnej w Europie późnego średniowiecza; charakteryzuje kryzysy polityczne, społeczne i religijne późnego średniowiecza; wyjaśnia proces powstawania monarchii stanowych w Europie.

XII. Polska w XIV i XV w.

• Zakres podstawowy: Uczeń opisuje proces zjednoczeniowy i zmiany terytorialne państwa polskiego w XIV i XV w.; charakteryzuje rozwój monarchii stanowej w Polsce, uwzględniając strukturę społeczeństwa polskiego i rozwój przywilejów szlacheckich; wyjaśnia wpływ przywilejów na sytuację gospodarczą; dokonuje bilansu panowania władców; ocenia politykę dynastyczną Jagiellonów w XV w.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia znaczenie unii polsko-litewskiej z perspektywy obu narodów; rozpoznaje przejawy wielokulturowości na ziemiach polskich; wyjaśnia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania związków Polski z Węgrami i Litwą; charakteryzuje i ocenia stosunki polsko-krzyżackie na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i kulturowej.

XIII. Kultura średniowiecza

• Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia uniwersalny charakter kultury średniowiecza (rola chrześcijaństwa); rozpoznaje dokonania kultury (w tym dorobek polski); określa znaczenie chrześcijaństwa obrządku łacińskiego dla kultury polskiej; charakteryzuje sztukę romańską i gotycką.

• Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń opisuje rolę uniwersytetów i ich organizację oraz wyjaśnia przyczyny trwałości idei uniwersyteckiej; charakteryzuje przemiany życia religijnego w okresie średniowiecza.