1) opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje jego stosunki z sąsiadami w XVI w.;XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń:
- 2) ocenia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI w. w Polsce;
- 3) omawia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego (gospodarka folwarczno-pańszczyźniana) na tle europejskim;
- 4) przedstawia sytuację wyznaniową na ziemiach państwa polsko-litewskiego w XVI w.
- spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
- 1) ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach;
- 2) charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty i ocenia jego znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim;
- 3) charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim.
- Wyjaśnienie skrótów: (scharakt.) – scharakteryzować; (wyjaśn.) – wyjaśnić ; (przedst.) – przedstawić; (rozpoz.) – rozpoznać ; (porówn.) – porównać
- I. HISTORIA POLSKI
- XVIII. Państwo polsko-litewskie ostatnich Jagiellonów
- 18 / 1. Zmiany terytorialne i stosunki z sąsiadami (opisać).
- 18 / 2. Instytucje życia politycznego (ocenić).
- 18 / 3. Polska specyfika ustrojowa i gospodarcza (folwark) na tle Europy (omówić).
- 18 / 4. Sytuacja wyznaniowa w państwie (przedst.).
- 18 / 5. Rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach (ocenić).
- 18 / 6. Ruch egzekucyjny i jego znaczenie dla parlamentaryzmu (scharakt.).
- 18 / 7. Główne nurty reformacji w Polsce i na Litwie (scharakt.).
- XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów
- 19 / 1. Przyczyny i skutki unii lubelskiej (wyjaśn.).
- 19 / 2. Ustrój Rzeczypospolitej (scharakt.).
- 19 / 3. Struktura terytorialna i ludnościowa (opisać).
- 19 / 4. Podstawy tolerancji religijnej – Konfederacja Warszawska (wyjaśn.).
- XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa
- 20 / 1. Zasady i skutki pierwszych wolnych elekcji (opisać).
- 20 / 2. Działania Stefana Batorego (scharakt.).
- 20 / 3. Sytuacja Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta III Wazy (scharakt.).
- XXI. Renesans w Polsce
- 21 / 1. Dorobek polskiej myśli politycznej (ocenić).
- 21 / 2. Dokonania twórców polskiego odrodzenia (rozpoz.).
- 21 / 3. Wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury (ocenić).
- XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej w XVII w.
- 22 / 1. Konflikty wewnętrzne i zewnętrzne (omówić).
- 22 / 2. Znaczenie bitwy pod Wiedniem (ocenić).
- 22 / 3. Zmiany granic w XVII w. (scharakt.).
- 22 / 4. Uwarunkowania konfliktów (wyjaśn.).
- 22 / 5. Przebieg wojen oraz rola dowódców: Żółkiewskiego, Chodkiewicza, Czarnieckiego, Sobieskiego (przedst.).
- XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej w XVII w.
- 23 / 1. Proces oligarchizacji: liberum veto, rokosze (opisać).
- 23 / 2. Przyczyny kryzysów i załamania gospodarczego (wyjaśn.).
- 23 / 3. Dokonania baroku w Polsce (rozpoz.).
- 23 / 4. Udział stanów w gospodarce (scharakt.).
- 23 / 5. Projekty wzmocnienia władzy królewskiej (ocenić).
- 23 / 6. Sarmatyzm (scharakt.).
- XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od Sasów do Konstytucji 3 maja)
- 26 / 1. Sytuacja w czasach saskich (ocenić).
- 26 / 2. Polityka mocarstw ościennych wobec Polski (scharakt.).
- 26 / 3. Reformy Stanisława Augusta (przedst.).
- 26 / 4. Przyczyny I rozbioru (wyjaśn.).
- 26 / 5. Reformy Sejmu Wielkiego i Konstytucja 3 maja (przedst.).
- 26 / 6. Projekty naprawy państwa w I poł. XVIII w. (ocenić).
- 26 / 7. Znaczenie konfederacji barskiej (wyjaśn.).
- 26 / 8. Sytuacja po I rozbiorze (scharakt.).
- 26 / 9. Polska konstytucja na tle amerykańskiej i francuskiej (porówn.).
- XXVII. Upadek Rzeczypospolitej
- 27 / 1. Wpływ Targowicy na wojnę z Rosją (wyjaśn.).
- 27 / 2. Powstanie kościuszkowskie (scharakt.).
- 27 / 3. Terytoria II i III rozbioru (opisać).
- 27 / 4. Przyczyny upadku państwa (przedst.).
- 27 / 5. Przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja (przedst.).
- 27 / 6. Postać Tadeusza Kościuszki (ocenić).
- 27 / 7. Wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku kraju (scharakt.).
- XXVIII. Kultura oświecenia w Rzeczypospolitej
- 28 / 1. Dokonania kultury (rozpoz.).
- 28 / 2. Rola instytucji: KEN, Biblioteka Załuskich (omówić).
- 28 / 3. Związki oświecenia polskiego z europejskim (wyjaśn.).
- 28 / 4. Rola króla jako mecenasa (omówić).
- XXXI. Ziemie polskie 1815–1848
- 31 / 1. Sytuacja w zaborach (scharakt.).
- 31 / 2. Geneza i skutki powstania listopadowego (wyjaśn.).
- 31 / 3. Przebieg walk i reakcja międzynarodowa (opisać).
- 31 / 4. Rabacja galicyjska (wyjaśn.).
- 31 / 5. Dorobek kultury (rozpoz.).
- 31 / 6. Programy Wielkiej Emigracji (porówn.).
- 31 / 7. Powstanie krakowskie (wyjaśn.).
- 31 / 8. Następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich (opisać).
- XXXII. Powstanie styczniowe
- 32 / 1. Geneza i skutki powstania (wyjaśn.).
- 32 / 2. Walki i dyplomacja (opisać).
- 32 / 3. Państwo Podziemne i przywódcy (scharakt.).
- 32 / 4. Problem uwłaszczenia chłopów (przedst.).
- 32 / 5. Znaczenie powstania dla nowoczesnego narodu (ocenić).
- 32 / 6. Działalność Polaków na Syberii (opisać).
- II. HISTORIA POWSZECHNA
- XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm
- 14 / 1. Przyczyny i przebieg wypraw odkrywczych (scharakt.).
- 14 / 2. Wpływ odkryć na Europę (wyjaśn.).
- 14 / 3. Wpływ odkryć na obszary pozaeuropejskie (wyjaśn.).
- 14 / 4. Cywilizacje prekolumbijskie (scharakt.).
- 14 / 5. Rozrost posiadłości kolonialnych w XVI–XVIII w. (przedst.).
- XV. Czasy renesansu
- 15 / 1. Główne prądy ideowe epoki (scharakt.).
- 15 / 2. Dokonania twórców renesansowych w kulturze (rozpoz.).
- 15 / 3. Sztuka renesansowa (scharakt.).
- XVI. Reformacja i jej skutki
- 16 / 1. Uwarunkowania i następstwa reformacji (wyjaśn.).
- 16 / 2. Rola soboru trydenckiego i reforma Kościoła (wyjaśn.).
- 16 / 3. Wpływ reformacji i kontrreformacji na kulturę (wyjaśn.).
- 16 / 4. Najważniejsze wojny religijne (scharakt.).
- 16 / 5. Zasady luteranizmu, kalwinizmu i anglikanizmu (porówn.).
- 16 / 6. Kontrreformacyjne działania Kościoła (ocenić).
- 16 / 7. Mapa wyznaniowa Europy w XVI w. (opisać).
- XVII. Europa w XVI i XVII w.
- 17 / 1. Droga do absolutyzmu francuskiego (przedst.).
- 17 / 2. Znaczenie wojny trzydziestoletniej (wyjaśn.).
- 17 / 3. Geneza i następstwa rewolucji angielskich (wyjaśn.).
- 17 / 4. Przemiany w kulturze XVII w. (opisać).
- 17 / 5. Kształtowanie się państwa rosyjskiego (opisać).
- 17 / 6. Ekspansja turecka (scharakt.).
- 17 / 7. Ewolucja ustroju Francji i Anglii (porówn.).
- 17 / 8. Przemiany kapitalistyczne na Zachodzie (scharakt.).
- 17 / 9. Sztuka barokowa (scharakt.).
- XXIV. Europa w dobie oświecenia
- 24 / 1. Przemiany kapitalistyczne i postęp techniczny (scharakt.).
- 24 / 2. Idee oświecenia i kultura epoki (wyjaśn.).
- 24 / 3. Absolutyzm oświecony u sąsiadów Polski (scharakt.).
- 24 / 4. Parlamentaryzm i rewolucja przemysłowa w Anglii (opisać).
- 24 / 5. Sztuka klasycystyczna (scharakt.).
- 24 / 6. Najważniejsze konflikty światowe w XVIII w. (scharakt.).
- XXV. Rewolucje XVIII w.
- 25 / 1. Geneza i skutki rewolucji amerykańskiej (wyjaśn.).
- 25 / 2. Ustrój USA (scharakt.).
- 25 / 3. Przyczyny i skutki rewolucji francuskiej (wyjaśn.).
- 25 / 4. Wkład Polaków w niepodległość USA (przedst.).
- 25 / 5. Etapy rewolucji francuskiej (w tym jakobini) (scharakt.).
- 25 / 6. Znaczenie obu rewolucji (ocenić).
- XXIX. Epoka napoleońska
- 29 / 1. Walka Francji o dominację (scharakt.).
- 29 / 2. Zaangażowanie Polaków – Legiony (przedst.).
- 29 / 3. Księstwo Warszawskie (scharakt.).
- 29 / 4. Znaczenie epoki dla Europy (ocenić).
- 29 / 5. Sukcesy i porażki polityki wewnętrznej Napoleona (przedst.).
- 29 / 6. Stosunek Napoleona do sprawy polskiej (ocenić).
- XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim
- 30 / 1. Decyzje kongresu, w tym ziemie polskie (przedst.).
- 30 / 2. Przebieg i skutki rewolucji przemysłowej (przedst.).
- 30 / 3. Nurty ideowe I poł. XIX w. (omówić).
- 30 / 4. Geneza i skutki Wiosny Ludów (wyjaśn.).
- 30 / 5. Znaczenie wojny krymskiej (wyjaśn.).
- 30 / 6. Rola Świętego Przymierza (ocenić).
- 30 / 7. System wiedeński i próby jego podważenia (opisać).
- 30 / 8. Ruchy narodowe w Europie i Ameryce Łacińskiej (scharakt.).
- 30 / 9. Doktryna Monroego (wyjaśn.).
- 30 / 10. Wiosna Ludów z udziałem Polaków (scharakt.).
Policzyłem wszystkie wyodrębnione przez nas punkty (zarówno z zakresu podstawowego, jak i rozszerzonego).
Łącznie do opracowania masz 114 konkretnych zagadnień.
I. HISTORIA POLSKI (60 punktów) i II. HISTORIA POWSZECHNA (54 punkty)
XVIII (Jagiellonowie): 7 punktów
XIX (Unia Lubelska): 4 punkty
XX (Elekcje i Batory): 3 punkty
XXI (Renesans w PL): 3 punkty
XXII (Wojny XVII w.): 5 punktów
XXIII (Ustrój i Kultura XVII w.): 6 punktów
XXVI (Czasy Saskie i Sejm Wielki): 9 punktów
XXVII (Upadek Rzeczypospolitej): 7 punktów
XXVIII (Oświecenie w PL): 4 punkty
XXXI (Ziemie polskie 1815–1848): 8 punktów
XXXII (Powstanie Styczniowe): 6 punktów
XIV (Odkrycia i Kolonializm): 5 punktów
XV (Renesans): 3 punkty
XVI (Reformacja): 7 punktów
XVII (Europa XVI–XVII w.): 9 punktów
XXIV (Oświecenie): 6 punktów
XXV (Rewolucje XVIII w.): 6 punktów
XXIX (Epoka Napoleońska): 6 punktów
XXX (Kongres Wiedeński i XIX w.): 12 punktów
Cele kształcenia ogólnego (wymagania ogólne)
Celem kształcenia w liceum i technikum jest:
- traktowanie uporządkowanej wiedzy jako podstawy do rozwijania umiejętności;
-
rozwijanie umiejętności myślowo-językowych, takich jak:
- czytanie ze zrozumieniem,
- pisanie,
- zadawanie pytań i formułowanie problemów,
- uzasadnianie i wyjaśnianie,
- klasyfikowanie, wnioskowanie, definiowanie;
- rozwijanie zainteresowań ucznia i integrowanie wiedzy z różnych dziedzin;
- formułowanie i uzasadnianie opinii oraz prowadzenie dialogu;
- łączenie myślenia krytycznego i logicznego z kreatywnością.
Najważniejsze umiejętności ucznia
- Myślenie – obejmuje m.in. wnioskowanie, analizę, rozwiązywanie problemów i twórczość;
- Czytanie – rozumienie treści i znaczeń (także symbolicznych);
- Komunikowanie się – poprawne porozumiewanie się w mowie i piśmie;
- Samodzielne zdobywanie informacji – wyszukiwanie, selekcja, analiza i ocena źródeł.
Dla ucznia liceum – historia (zakres rozszerzony) podstawa programowa oznacza coś więcej niż tylko znajomość faktów. Najważniejsze jest myślenie historyczne i praca ze źródłami. Oto, co uczeń musi dodatkowo umieć:
1. Pogłębiona wiedza historyczna
- zna szczegółową chronologię wydarzeń (Polska + świat),
- rozumie związki przyczynowo-skutkowe,
- dostrzega ciągłość i zmiany w historii,
- widzi historię w kontekście politycznym, społecznym, gospodarczym i kulturowym.
2. Analiza i interpretacja źródeł
Uczeń powinien:
- analizować różne typy źródeł (teksty, mapy, statystyki, ikonografia),
- oceniać ich wiarygodność i punkt widzenia autora,
- wyciągać wnioski i porównywać źródła,
- wykorzystywać źródła do budowania argumentacji.
3. Myślenie historyczne (kluczowe!)
- wnioskowanie i interpretacja faktów,
- dostrzeganie złożoności wydarzeń (różne perspektywy),
- unikanie prostych ocen („dobry–zły”),
- rozumienie pojęć historycznych (np. rewolucja, imperializm).
4. Tworzenie wypowiedzi historycznej
Uczeń musi umieć:
- pisać rozprawki i wypracowania maturalne,
- budować tezę i argumenty,
- uzasadniać swoje stanowisko,
- poprawnie używać terminologii historycznej.
5. Łączenie historii z innymi dziedzinami
- widzi związki z geografią, WOS-em, kulturą, ekonomią,
- rozumie wpływ historii na współczesność,
- analizuje procesy długotrwałe (np. rozwój demokracji).
6. Praca samodzielna
- korzysta z różnych źródeł (książki, artykuły, materiały naukowe),
- selekcjonuje i ocenia informacje,
- formułuje samodzielne wnioski i opinie.
Podstawa programowa a praktyka szkolna i matura
| Zapis w podstawie programowej | Co uczeń musi umieć | Jak to wygląda na maturze |
|---|---|---|
| Tworzenie dłuższych wypowiedzi pisemnych | pisanie spójnych, logicznych tekstów | wypracowanie historyczne |
| Formułowanie i uzasadnianie sądów | budowanie tezy i argumentów | rozprawka (teza + argumentacja) |
| Analiza i interpretacja źródeł | odczytywanie, porównywanie i ocenianie źródeł | zadania ze źródłem + wykorzystanie w wypracowaniu |
| Wyjaśnianie związków przyczynowo-skutkowych | tłumaczenie procesów historycznych | pytania problemowe + argumentacja w pracy |
| Posługiwanie się terminologią historyczną | używanie pojęć (np. rewolucja, demokracja) | poprawność językowa w odpowiedziach |
| Tworzenie narracji historycznej | opisywanie i interpretowanie wydarzeń | dłuższa wypowiedź pisemna |
| Samodzielne wnioskowanie | wyciąganie wniosków i ocen | pytania otwarte + zakończenie wypracowania |
ZAKRES PODSTAWOWY | ZAKRES ROZSZERZONY | |||
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń: | ||||
1) opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje jego stosunki z sąsiadami w XVI w.; 2) ocenia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI w. w Polsce; 3) omawia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego (gospodarka folwarczno-pańszczyźniana) na tle europejskim; 4) przedstawia sytuację wyznaniową na ziemiach państwa polsko-litewskiego w XVI w. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach; 2) charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty i ocenia jego znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim; 3) charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim. | |||
XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uczeń: | ||||
1) wyjaśnia przyczyny, okoliczności i następstwa zawarcia unii realnej pomiędzy Koroną a Litwą; | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego. | |||
2) charakteryzuje ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów w świetle postanowień unii lubelskiej; 3) opisuje strukturę terytorialną i ludnościową Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 4) wyjaśnia prawne i kulturowe podstawy tolerancji religijnej na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI w. | ||||
XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Uczeń: | ||||
1) opisuje okoliczności, zasady, przebieg i następstwa pierwszych wolnych elekcji; 2) charakteryzuje działania Stefana Batorego w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta TTT Wazy. | |||
XXI. Renesans w Polsce. Uczeń: | ||||
1) ocenia dorobek polskiej myśli politycznej doby renesansu; 2) rozpoznaje dokonania twórców polskiego odrodzenia w dziedzinie kultury. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. | |||
Konkret:
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów
A) Zmiany terytorialne i stosunki z sąsiadami: Konflikty o Inflanty i problem państw zakonnych.
1: W 1525 r. Zygmunt I Stary przyjął hołd pruski od Albrechta Hohenzollerna, co oznaczało likwidację państwa zakonu krzyżackiego i utworzenie świeckich Prus Książęcych jako lenna Polski.
2: Rzeczpospolita za panowania Zygmunta Augusta zaangażowała się w wojnę o Inflanty (Dominium Maris Baltici), rywalizując z Rosją Iwana IV Groźnego, Szwecją i Danią o dostęp do handlu bałtyckiego.
3: W 1561 r. na mocy paktu wileńskiego ostatni mistrz zakonu inflanckiego, Gotthard Kettler, oddał Inflanty pod opiekę Polski i Litwy, zostając lennikiem jako książę Kurlandii i Semigalii.
Ciekawostka: Hołd pruski był pierwszym w Europie przypadkiem, gdy katolicki król uznał państwo rządzone przez luterańskiego księcia, co wywołało oburzenie papieża i cesarza.
Zmiany terytorialne i polityka zagraniczna: Budowa potęgi terytorialnej. Polityka Jagiellonów doprowadziła do ukształtowania się państwa o powierzchni około 815 tys. km² (przed unią lubelską), co czyniło je jednym z największych w Europie.
1: Inkorporacja Mazowsza w 1526 r. (po śmierci Janusza III) dodała do Korony obszar o strategicznym znaczeniu; sukcesy w wojnach o Inflanty (pakt wileński 1561 r.) oddały Polsce kontrolę nad portami takimi jak Ryga i Parnawa.
2: Rywalizacja z Moskwą toczyła się o tzw. ziemie ruskie; w wyniku wojen litewsko-moskiewskich (np. utrata Smoleńska w 1514 r. mimo zwycięstwa pod Orszą) Litwa straciła ok. 1/3 swojego terytorium na rzecz Moskwy w ciągu XVI wieku.
3: Panowanie Jagiellonów w Czechach i na Węgrzech (dynastia włodzimierska) trwało do bitwy pod Mohaczem w 1526 r., gdzie zginął Ludwik Jagiellończyk, co zakończyło jagiellońską dominację w Europie Środkowej na rzecz Habsburgów.
Ciekawostka: Twierdza w Kamieńcu Podolskim, rozbudowana przez Zygmunta Starego, posiadała mury o grubości dochodzącej do 9 metrów, co czyniło ją niemal niezdobytą dla ówczesnej artylerii tureckiej.
B) Instytucje życia politycznego: Funkcjonowanie Sejmu Walnego i rola szlachty.
1: Sejm Walny, ukształtowany ostatecznie w XVI wieku, składał się z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej, bez których zgody nie można było uchwalić nowych praw ani podatków.
2: Ważną instytucją były sejmiki ziemskie, gdzie szlachta lokalna wybierała posłów i nadawała im instrukcje, co zapewniało realny wpływ prowincji na politykę centralną.
3: Urzędy centralne, takie jak kanclerz (odpowiedzialny za politykę zagraniczną) czy marszałek (dbający o porządek na dworze), były dożywotnie, co ograniczało samowolę króla w ich obsadzaniu.
Ciekawostka: Podczas obrad sejmowych posłowie często posługiwali się łaciną tak biegle, że zagraniczni posłańcy byli zdumieni wysokim poziomem wykształcenia polskiej szlachty.
C) Ruch egzekucyjny szlachty: Walka o reformę państwa i egzekucję dóbr.
1: Średnia szlachta domagała się „egzekucji dóbr”, czyli odebrania magnatom i zwrotu do skarbu państwa nielegalnie trzymanych królewszczyzn (majątków ziemskich należących do monarchy).
2: Jednym z sukcesów ruchu było powołanie wojska kwarcianego (1562 r.) – stałych oddziałów do obrony granic, finansowanych z 1/4 (kwarty) dochodów z dóbr królewskich.
3: Ruch egzekucyjny dążył również do ujednolicenia państwa (unifikacji) poprzez zacieśnienie unii z Litwą oraz ograniczenie odrębności Prus Królewskich.
Ciekawostka: Przywódcy ruchu egzekucyjnego, jak Mikołaj Sienicki, byli mistrzami retoryki i potrafili godzinami przekonywać króla na sejmach, używając argumentów prawnych i biblijnych.
B) Funkcjonowanie instytucji życia politycznego: Rozwój parlamentaryzmu i demokracji szlacheckiej.
1: Konstytucja Nihil novi z 1505 r. ostatecznie ukształtowała ustrój Rzeczypospolitej, stanowiąc, że król nie może wydać nowej ustawy bez zgody Senatu i Izby Poselskiej.
2: Sejm Walny stał się najwyższym organem ustawodawczym, składającym się z trzech stanów sejmujących: króla, Senatu (dawna rada królewska) oraz Izby Poselskiej (reprezentacja sejmików).
3: Ważną rolę odgrywały sejmiki ziemskie, na których szlachta lokalna decydowała o podatkach, wybierała posłów na Sejm Walny i układała dla nich wiążące instrukcje.
Ciekawostka: Choć system nazywano "demokracją", prawa polityczne posiadała jedynie szlachta, która stanowiła około 8-10% społeczeństwa, co i tak było ewenementem na tle ówczesnej Europy.
B) Instytucje życia politycznego: Funkcjonowanie Sejmu Walnego i rola szlachty. Ustrój Rzeczypospolitej opierał się na parlamencie i szerokich wolnościach stanu szlacheckiego, który stanowił ok. 8–10% populacji.
1: Sejm Walny składał się z 3 stanów sejmujących: Króla, Senatu (ok. 140 osób) i Izby Poselskiej (ok. 170 posłów); od konstytucji Nihil Novi (1505 r.) król nie mógł stanowić nowych praw bez ich zgody.
2: Sejmiki ziemskie były fundamentem; szlachta wybierała posłów i nadawała im instrukcje sejmowe, które wiązały posła podczas obrad – ich złamanie mogło skutkować „krzykiem” na sejmiku relacyjnym.
3: Urzędy ministerialne (np. 4 kanclerzy: Kanclerz Wielki Koronny; Kanclerz Wielki Litewski – prowadzili politykę zagraniczną, pieczętowali najważniejsze dokumenty; Podkanclerzy Koronny oraz Podkanclerzy Litewski), 4 marszałków) były dożywotnie; król mianował urzędników, ale nie mógł ich odwołać, co tworzyło system wzajemnej kontroli i uniemożliwiało wprowadzenie absolutyzmu.
Ciekawostka: Znajomość łaciny była tak powszechna, że w XVI wieku ok. 90% dokumentów sejmowych i publicystycznych powstawało w tym języku, co czyniło polską elitę najbardziej „rzymską” w Europie.
C) Specyfika modelu gospodarczego: Rozkwit gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej.
1: Polska stała się „spichlerzem Europy”, opierając swoją potęgę ekonomiczną na masowym eksporcie zboża, które spławiano Wisłą do portu w Gdańsku, a stamtąd do Europy Zachodniej.
2: System folwarczny opierał się na darmowej pracy chłopów (pańszczyźnie), co z jednej strony przynosiło szlachcie ogromne dochody, a z drugiej hamowało rozwój nowoczesnego rolnictwa i miast.
3: Szlachta uzyskiwała kolejne przywileje gospodarcze, m.in. zwolnienie z ceł na towary własne oraz monopol na produkcję i sprzedaż alkoholu (propinacja).
Ciekawostka: Gdańsk w XVI wieku był tak bogatym i potężnym miastem dzięki handlowi zbożem, że posiadał własną politykę zagraniczną i potrafił stawiać opór królowi w obronie swoich przywilejów handlowych.
C) Specyfika modelu gospodarczego: Rozkwit gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej. Gospodarka Polski była monokulturowa – oparta na eksporcie zbóż, co doprowadziło do uzależnienia od koniunktury na rynkach zachodnich.
1: Eksport zboża przez Gdańsk wzrósł drastycznie: z ok. 10 tys. łasztów (1 łaszt = ok. 2 tony) rocznie na początku XVI w. do rekordowych 120–150 tys. łasztów w połowie XVII w.
2: Pańszczyzna (robocizna) wzrastała wraz z popytem: w XV w. był to zazwyczaj 1 dzień w tygodniu z łanu, pod koniec XVI w. w wielu folwarkach wymiar ten wynosił już 3–4 dni, co ograniczało mobilność chłopów.
3: Przywileje szlacheckie (np. przywilej piotrkowski 1496 r.) zwolniły szlachtę z ceł, zakazały mieszczanom kupowania ziemi i przywiązały chłopów do ziemi (tylko jeden syn rocznie mógł opuścić wieś).
Ciekawostka: Gdańsk był tak bogaty, że w XVI wieku jego roczne dochody często przewyższały wpływy do skarbu koronnego, co pozwalało miastu na posiadanie własnego wojska i floty kaperskiej.
D) Sytuacja wyznaniowa: Rzeczpospolita jako państwo wielu religii i kultur.
1: Państwo polsko-litewskie wyróżniało się na tle Europy ogromną różnorodnością religijną; obok dominującego katolicyzmu istniały silne wspólnoty prawosławne, protestanckie (luteranie, kalwini), a także żydowskie i muzułmańskie (Tatarzy).
2: Szlachta polska, dbając o jedność stanu szlacheckiego, unikała krwawych prześladowań religijnych, co uczyniło Polskę azylem dla uchodźców wyznaniowych z zachodu Europy.
3: Współistnienie wielu wyznań wymuszało wypracowanie zasad tolerancji, co ostatecznie doprowadziło do sformułowania aktu konfederacji warszawskiej (1573 r.), gwarantującego wieczysty pokój między różnowiercami.
Ciekawostka: W XVI wieku w Polsce drukowano książki w wielu językach i dla różnych wyznań – m.in. hebrajskie księgi religijne czy tatarskie dokumenty, co świadczyło o unikalnej otwartości państwa.
1: Polska w XVI w. stała się „państwem bez stosów”, co potwierdziła Konfederacja Warszawska (1573 r.), gwarantująca szlachcie pokój religijny i równe prawa bez względu na wyznanie.
2: Wśród szlachty największą popularność zdobył kalwinizm (ze względu na demokratyczną strukturę zboru), natomiast mieszczaństwo pruskie i wielkopolskie przyjęło luteranizm.
3: Powstał radykalny nurt braci polskich (arian), którzy odrzucali dogmat o Trójcy Świętej, głosili pacyfizm i postulat zniesienia poddaństwa chłopów.
Ciekawostka: Arianie byli tak konsekwentni w swoim pacyfizmie, że niektórzy z nich zamiast szabel nosili przy boku drewniane atrapy broni, aby nie przelewać ludzkiej krwi.
D) Sytuacja wyznaniowa: Rzeczpospolita jako państwo wielu religii i kultur. Polska była nazywana „azylem heretyków” (asylum hereticorum), co było ewenementem w epoce wojen religijnych w Europie.
1: Struktura wyznaniowa: ok. 40% ludności stanowili prawosławni (głównie na wschodzie), silną pozycję mieli luteranie (miasta Prus Królewskich) i kalwini (szlachta litewska i małopolska – ok. 20% miejsc w Senacie za Zygmunta Augusta).
2: Bracia Polscy (Arianie), najbardziej radykalny odłam reformacji, posiadali w Rakowie własną akademię i drukarnię; w XVI wieku w Rzeczypospolitej nie zapłonął żaden stos za heretyzm szlachecki.
3: Konfederacja warszawska (1573 r.) była pierwszym w świecie aktem prawnym wprowadzającym wieczystą tolerancję; wymusiła ona na każdym królu-elekcie zaprzysiężenie pokoju między różnowiercami w ramach Artykułów Henrykowskich.
Ciekawostka: W XVI wieku w Rzeczypospolitej działało ponad 300 zborów protestanckich, a Biblia w języku polskim (np. Biblia Brzeska 1563 r.) była jednym z najdroższych i najpiękniej wydanych dzieł tamtej epoki.
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów
TABELA 1: NAJWAŻNIEJSZE WYDARZENIA (DATY)
| Data | Wydarzenie | Przyczyny | Skutki | Ciekawostka |
| 1505 | Konstytucja Nihil novi | Dążenie szlachty do ograniczenia samowoli króla i magnatów. | Początek demokracji szlacheckiej; król nie decyduje bez Sejmu. | Z łaciny oznacza „nic nowego” (bez zgody stanów sejmujących). |
| 1525 | Hołd pruski | Sekularyzacja Zakonu; przejście Albrechta na luteranizm. | Powstanie Prus Książęcych jako lenna Polski; koniec wojen z Zakonem. | Pierwsze w historii uznanie państwa luterańskiego przez króla katolika. |
| 1526 | Inkorporacja Mazowsza | Bezpotomna śmierć ostatnich książąt mazowieckich. | Włączenie Warszawy do Korony; wzrost znaczenia tego miasta. | Plotki głosiły, że młodzi książęta zostali otruci na zlecenie Bony Sforzy. |
| 1533 | Pokój z Turcją | Potęga Imperium Osmańskiego; chęć spokoju na południu. | Uniknięcie wielkich wojen z Turcją przez niemal sto lat. | Polska była pierwszym krajem chrześcijańskim z tak trwałym traktatem z sułtanem. |
| 1561 | Pakt wileński | Upadek Zakonu w Inflantach; zagrożenie ze strony Rosji. | Inflanty poddane Polsce i Litwie; powstanie lenna Kurlandii. | Ostatni mistrz Gotthard Kettler został luteraninem i świeckim księciem. |
| 1562 | Wojsko kwarciane | Postulaty ruchu egzekucyjnego o stałej obronie granic. | Powstanie zawodowej armii broniącej południowych rubieży przed Tatarami. | Nazwa pochodzi od „kwarty” (1/4), czyli części dochodów z dóbr królewskich. |
| 1564 | Przyłączenie Oświęcimia i Zatora | Wygaśnięcie linii Piastów śląskich; wykupienie lenna przez królów polskich. | Pełne wcielenie księstw oświęcimskiego i zatorskiego do Korony Polskiej. | Choć leżały na Śląsku, stały się częścią Małopolski jako powiat śląski. Księstwo Oświęcimskie i Zatorskie: Choć formalnie lenna te kupiono już wcześniej (Oświęcim w 1454, Zator w 1494). Od XVI w. momentu szlachta tych ziem uczestniczyła w sejmach polskich na takich samych zasadach jak reszta Korony |
| 1569 | Unia lubelska | Brak następcy Zygmunta Augusta; zagrożenie ze strony Moskwy. | Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów; wspólny król i sejm. | Litwini uciekli z obrad, ale król zmusił ich do powrotu, wcielając Ukrainę do Polski. |
TABELA 2: NAJWAŻNIEJSZE POSTACI
| Postać | Wyznanie | Czas życia / panowania | 1 Fakt | 1 Ciekawostka |
| Zygmunt I Stary | Katolik | 1467–1548 (pan. 1506–1548) | Przyjął hołd pruski i przebudował Wawel w stylu renesansowym. | Potrafił gołymi rękami łamać żelazne podkowy i rwać grube sznury. |
| Bona Sforza | Katoliczka | 1494–1557 (królowa od 1518) | Wykupiła wiele majątków królewskich i zreformowała gospodarkę. | Przypisuje się jej sprowadzenie do Polski włoszczyzny (warzyw). |
| Zygmunt II August | Katolik | 1520–1572 (pan. 1548–1572) | Doprowadził do zawarcia unii realnej z Litwą (unia lubelska). | Miał jedną z największych w Europie kolekcji arrasów (ponad 150 sztuk). |
| Mikołaj Kopernik | Katolik | 1473–1543 | Twórca teorii heliocentrycznej opisanej w „O obrotach sfer niebieskich”. | Był nie tylko astronomem, ale i kanonikiem, lekarzem oraz ekonomistą. |
| Andrzej Frycz Modrzewski | Katolik / Ewangelik | 1503–1572 | Autor „O poprawie Rzeczypospolitej”; żądał równości wszystkich wobec prawa. | Jego dzieło trafiło na kościelny Indeks Ksiąg Zakazanych. |
| Albrecht Hohenzollern | Luteranin | 1490–1568 (książę od 1525) | Ostatni mistrz krzyżacki; przeszedł na luteranizm i został lennikiem Polski. | Pierwszy władca w Europie, który uznał luteranizm za religię państwową. |
| Mikołaj Sienicki | Ewangelik | ok. 1520–1581 | Lider ruchu egzekucyjnego szlachty; walczył o zwrot dóbr i reformę państwa. | Nazywano go „polskim Demostenesem” ze względu na genialną wymowę. |
| Jan Kochanowski | Katolik | 1530–1584 | Najwybitniejszy poeta polskiego odrodzenia; pisał w języku polskim. | Po śmierci córki Urszulki napisał „Treny”, łamiąc zasady stoicyzmu. |
| Wawrzyniec Grodzicki | Katolik | 1510–1582 | Matematyk i astronom; uczeń Kopernika, profesor Akademii Krakowskiej. | Opracował tablice matematyczne używane przez ówczesnych żeglarzy i uczonych. |
| Stanisław Hozjusz | Katolik | 1504–1579 | Kardynał i przywódca kontrreformacji; sprowadził jezuitów do Polski (1564). | Był jednym z głównych przewodniczących obrad Soboru Trydenckiego. |
j
Ważne informacje o stosowaniu przepisów:
Nowa podstawa programowa (Załącznik nr 1 do rozporządzenia) jest stosowana od roku szkolnego 2024/2025
wymagań szczegółowych dla zakresu rozszerzonego z oficjalnego rozporządzenia Ministra Edukacji z 2024 r. (Poz. 1019).
Poniższe zestawienie obejmuje działy od XI do XXXII, które stanowią trzon materiału realizowanego w drugiej klasie liceum (od późnego średniowiecza do połowy XIX wieku).
Oto kompletne i dokładne zestawienie wymagań szczegółowych dla klasy drugiej liceum i technikum (działy XI–XXXII), przygotowane na podstawie uszczuplonej podstawy programowej z 2024 roku.
W tym zestawieniu pod każdym działem znajdziesz najpierw wymagania z zakresu podstawowego, a następnie dodatkowe wymagania z zakresu rozszerzonego.
ZESTAWIENIE WYMAGAŃ: ZAKRES PODSTAWOWY I ROZSZERZONY (KLASA 2)
\
XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej
Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje przyczyny i przebieg wypraw odkrywczych; wyjaśnia wpływ wielkich odkryć geograficznych na społeczeństwo, gospodarkę i kulturę Europy oraz obszarów pozaeuropejskich.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie; przedstawia proces rozrostu posiadłości kolonialnych państw europejskich w XVI–XVIII w.
XV. Czasy renesansu
Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje główne prądy ideowe epoki; rozpoznaje dokonania twórców renesansowych w dziedzinie kultury; charakteryzuje sztukę renesansową.
Zakres rozszerzony: Spełnia wymagania zakresu podstawowego.
XVI. Reformacja i jej skutki
Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia uwarunkowania i następstwa reformacji (nurty i postaci); wyjaśnia rolę soboru trydenckiego i reformę Kościoła; wyjaśnia wpływ reformacji i kontrreformacji na kulturę; charakteryzuje najważniejsze wojny religijne.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń porównuje główne zasady luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu; ocenia kontrreformacyjne działania Kościoła; opisuje mapę wyznaniową Europy w XVI w.
XVII. Europa w XVI i XVII w.
Zakres podstawowy: Uczeń przedstawia drogę do nowego modelu monarchii (absolutyzm francuski); wyjaśnia znaczenie wojny trzydziestoletniej; wyjaśnia genezę i następstwa rewolucji angielskich; opisuje przemiany w kulturze XVII w.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń opisuje proces kształtowania się państwa rosyjskiego; charakteryzuje konflikty w Europie (ekspansja turecka, wojna trzydziestoletnia); porównuje ewolucję ustroju Francji i Anglii; charakteryzuje przemiany kapitalistyczne na Zachodzie; charakteryzuje sztukę barokową.
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów
Zakres podstawowy: Uczeń opisuje zmiany terytorialne i stosunki z sąsiadami; ocenia instytucje życia politycznego; omawia polską specyfikę ustrojową i gospodarczą (folwark) na tle Europy; przedstawia sytuację wyznaniową.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych (Prusy, Inflanty); charakteryzuje ruch egzekucyjny i jego znaczenie dla parlamentaryzmu; charakteryzuje główne nurty reformacji w Polsce i na Litwie.
XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów
Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia przyczyny i skutki unii lubelskiej; charakteryzuje ustrój Rzeczypospolitej; opisuje strukturę terytorialną i ludnościową; wyjaśnia podstawy tolerancji religijnej (Konfederacja Warszawska).
Zakres rozszerzony: Spełnia wymagania zakresu podstawowego.
XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa
Zakres podstawowy: Uczeń opisuje zasady i skutki pierwszych wolnych elekcji; charakteryzuje działania Stefana Batorego.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta III Wazy.
XXI. Renesans w Polsce
Zakres podstawowy: Uczeń ocenia dorobek polskiej myśli politycznej; rozpoznaje dokonania twórców polskiego odrodzenia.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w.
Zakres podstawowy: Uczeń omawia konflikty wewnętrzne i zewnętrzne; ocenia znaczenie bitwy pod Wiedniem; charakteryzuje zmiany granic w XVII w.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń wyjaśnia uwarunkowania konfliktów; przedstawia przebieg wojen z uwzględnieniem roli dowódców (Żółkiewski, Chodkiewicz, Czarniecki, Sobieski).
XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w.
Zakres podstawowy: Uczeń opisuje proces oligarchizacji (liberum veto, rokosze); wyjaśnia przyczyny kryzysów i załamania gospodarczego; rozpoznaje dokonania baroku w Polsce.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje udział stanów w gospodarce; opisuje i ocenia projekty wzmocnienia władzy królewskiej; charakteryzuje sarmatyzm.
XXIV. Europa w dobie oświecenia
Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje przemiany kapitalistyczne i postęp techniczny; wyjaśnia idee oświecenia i kulturę epoki; charakteryzuje procesy modernizacyjne u sąsiadów Polski (absolutyzm oświecony).
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń opisuje rozwój parlamentaryzmu i rewolucję przemysłową w Anglii; charakteryzuje sztukę klasycystyczną; charakteryzuje najważniejsze konflikty światowe w XVIII w.
XXV. Rewolucje XVIII w.
Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia genezę i skutki rewolucji amerykańskiej; charakteryzuje ustrój USA; wyjaśnia przyczyny i skutki rewolucji francuskiej; przedstawia wkład Polaków w niepodległość USA.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń charakteryzuje etapy rewolucji francuskiej (w tym okres jakobiński); ocenia znaczenie obu rewolucji z perspektywy politycznej, gospodarczej i społecznej.
XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja)
Zakres podstawowy: Uczeń ocenia sytuację w czasach saskich; charakteryzuje politykę mocarstw ościennych wobec Polski; przedstawia reformy Stanisława Augusta; wyjaśnia przyczyny I rozbioru; przedstawia reformy Sejmu Wielkiego i Konstytucję 3 maja.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia projekty naprawy państwa w I poł. XVIII w.; wyjaśnia znaczenie konfederacji barskiej; charakteryzuje sytuację po I rozbiorze; porównuje polską konstytucję z amerykańską i francuską.
XXVII. Upadek Rzeczypospolitej
Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia wpływ Targowicy na wojnę z Rosją; charakteryzuje powstanie kościuszkowskie; opisuje terytoria II i III rozbioru; przedstawia przyczyny upadku państwa.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja; ocenia postać Tadeusza Kościuszki; charakteryzuje wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku państwa.
XXVIII. Kultura oświecenia w Rzeczypospolitej
Zakres podstawowy: Uczeń rozpoznaje dokonania kultury; omawia rolę instytucji (KEN, Biblioteka Załuskich).
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń wyjaśnia związki oświecenia polskiego z europejskim; omawia rolę króla jako mecenasa.
XXIX. Epoka napoleońska
Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje walkę Francji o dominację; przedstawia zaangażowanie Polaków (Legiony); charakteryzuje Księstwo Warszawskie; ocenia znaczenie epoki dla Europy.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń przedstawia sukcesy i porażki polityki wewnętrznej Napoleona; ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej.
XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim
Zakres podstawowy: Uczeń przedstawia decyzje kongresu (w tym ziemie polskie); przedstawia przebieg i skutki rewolucji przemysłowej; omawia nurty ideowe I poł. XIX w.; wyjaśnia genezę i skutki Wiosny Ludów; wyjaśnia znaczenie wojny krymskiej.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia rolę Świętego Przymierza; opisuje funkcjonowanie systemu wiedeńskiego i próby jego podważenia; charakteryzuje ruchy narodowe w Europie i Ameryce Łac.; wyjaśnia doktrynę Monroego; charakteryzuje Wiosnę Ludów z udziałem Polaków.
XXXI. Ziemie polskie 1815–1848
Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje sytuację w zaborach; wyjaśnia genezę i skutki powstania listopadowego; opisuje walki i reakcję międzynarodową; wyjaśnia rabację galicyjską; rozpoznaje dorobek kultury.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń porównuje programy Wielkiej Emigracji; wyjaśnia powstanie krakowskie; opisuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich.
XXXII. Powstanie styczniowe
Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia genezę i skutki powstania; opisuje walki i dyplomację; charakteryzuje Państwo Podziemne i przywódców; przedstawia problem uwłaszczenia chłopów.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia znaczenie powstania dla kształtowania się nowoczesnego narodu; opisuje działalność Polaków na Syberii.
TREŚCI NAUCZANIA – WYMAGANIA SZCZEGÓŁOWE (ZAKRES ROZSZERZONY)
XI. Europa późnego średniowiecza. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
wyjaśnia przyczyny kryzysu idei władzy uniwersalnej w Europie późnego średniowiecza;
charakteryzuje kryzysy polityczne, społeczne i religijne późnego średniowiecza;
wyjaśnia proces powstawania monarchii stanowych w Europie.
XII. Polska w XIV i XV w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
ocenia znaczenie unii polsko-litewskiej z perspektywy obu narodów;
rozpoznaje przejawy wielokulturowości na ziemiach polskich w XIV i XV w.;
wyjaśnia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania związków Polski z Węgrami i Litwą w XIV i XV w.;
charakteryzuje i ocenia stosunki polsko-krzyżackie na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i kulturowej.
XIII. Kultura średniowiecza. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
opisuje rolę uniwersytetów i ich organizację oraz wyjaśnia przyczyny trwałości idei uniwersyteckiej;
charakteryzuje przemiany życia religijnego w okresie średniowiecza.
XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie;
przedstawia proces rozrostu posiadłości kolonialnych państw
europejskich w XVI–XVIII w.
XVI. Reformacja i jej skutki. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
porównuje główne zasady luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu;
ocenia kontrreformacyjne działania Kościoła katolickiego;
opisuje mapę wyznaniową Europy w XVI w.
XVII. Europa w XVI i XVII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
opisuje proces kształtowania się państwa moskiewskiego / rosyjskiego w XVI i XVII w.;
charakteryzuje konflikty polityczne w Europie, z uwzględnieniem ekspansji tureckiej i charakteru wojny trzydziestoletniej;
porównuje ewolucję ustroju Francji i Anglii w XVII w.;
charakteryzuje przemiany kapitalistyczne w życiu gospodarczym Europy Zachodniej XVI i XVII w.;
charakteryzuje sztukę barokową.
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach;
charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty i ocenia jego znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim;
charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim.
XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta III Wazy.
XXI. Renesans w Polsce. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów.
XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
wyjaśnia wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania XVII-wiecznych konf
liktów Rzeczypospolitej Obojga Narodów; przedstawia przebieg wojen toczonych przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów w XVII w., z uwzględnieniem roli wybitnych dowódców i polityk
ów, w tym: Stanisława Żółkiewskiego, Jana Karola Chodkiewicz a, Stefana Czarnieckiego i Jana III Sobieskiego.
XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
charakteryzuje udział poszczególnych stanów w życiu gospodarczym Rzeczypospolitej Obojga Narodów;
opisuje i ocenia projekty wzmocnienia władzy królewskiej w Rzeczypospolitej Oboj
ga Narodów; charakteryzuje sarmatyzm.
XXIV. Europa w dobie oświecenia. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
opisuje rozwój parlamentaryzmu i rewolucję przemysłową w Anglii;
charakteryzuje sztukę klasycystyczną;
charakteryzuje najważniejsze konflikty polityczne w Europie i na świecie w XVIII w.
XXV. Rewolucje XVIII w. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
charakteryzuje etapy rewolucji francuskiej i wyjaśnia specyfikę okresu jakobińskiego;
ocenia znaczenie rewolucji amerykańskiej i francuskiej z perspektywy politycznej, gospodarczej i społecznej.
XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja). Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
charakteryzuje i ocenia projekty naprawy Rzeczypospolitej w I poł. XVII
I w.; wyjaśnia znaczenie konfederacji barskiej;
charakteryzuje położenie międzynarodowe i sytuację wewnętrzną Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze;
porównuje polskie rozwiązania konstytucyjne z amerykańskimi i francuskimi.
XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie
przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja;
ocenia postać Tadeusza Kościuszki jako pierwszego polskiego nowożytnego bohatera narodowego;
charakteryzuje wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII
w.
XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
wyjaśnia związki oświecenia polskiego z europejskim;
omawia rolę Stanisława Augusta jako mecenasa sztuki.
XXIX. Epoka napoleońska. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
przedstawia sukcesy i porażki wewnętrznej polityki Napoleona;
ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej.
XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
ocenia rolę Świętego Przymierza;
opisuje funkcjonowanie systemu wiedeńskiego i charakteryzuje próby jego podważenia;
charakteryzuje ruchy społeczne i niepodległościowe w I połowie XIX w. w Europie i Ameryce Łacińskiej;
wyjaśnia założenia doktryny Monroego;
charakteryzuje przebieg Wiosny Ludów w Europie, uwzględniając udział Polaków.
XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815–1848. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
porównuje programy głównych obozów Wielkiej Emigracji i rozpoznaje ich przedstawicieli;
wyjaśnia okoliczności wybuchu powstania krakowskiego i opisuje jego skutki;
opisuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich.
XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa. Uczeń spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto:
ocenia znaczenie powstania styczniowego dla kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego;
opisuje przykłady działalności Polaków w czasie zesłania na Syberii.
Uwaga: Powyższy tekst jest wiernym cytatem z uszczuplonej podstawy programowej (Załącznik nr 1 do rozporządzenia 1019).
PODSTAWA PROGRAMOWA KSZTAŁCENIA OGÓLNEGO
DLA UCZNIÓW LICEUM OGÓLNOKSZTAŁCĄCEGO I TECHNIKUM
(...) KTÓRZY ROZPOCZĘLI KSZTAŁCENIE PRZED DNIEM 1 WRZEŚNIA 2022 R.
Historia
Celem edukacji historycznej jest zmierzanie do poznania prawdy o przeszłości Polski oraz świata. Szkoła powinna zadbać o to, aby uczniowie, nie gubiąc się w szczegółach, poznawali najważniejsze z wydarzeń i procesów, i na tej podstawie starali się wyjaśnić łączące je związki: polityczne, społeczne, gospodarcze, kulturowe.
Takie podejście do wykładu dziejów ma pomóc uczniom w rozumieniu współczesności. Chodzi również o to, aby uczniowie w dorosłym życiu świadomie i odpowiedzialnie współtworzyli europejską i polską wspólnotę wartości, uwzględnieniem szczególnie bliskiej Polkom i Polakom idei wolności.
Celem edukacji historycznej jest także poznanie przez uczniów polskiego dziedzictwa nie jako rzeczy zewnętrznej wobec nas, ale jako kształtującego nas dobra. Przy czym nie wystarczy tylko znać to dziedzictwo, lecz także brać odpowiedzialność za współczesność przez nie kształtowaną, to jest rozwijać je i twórczo wzbogacać na miarę aktualnych wyzwań.
Kształcenie historyczne umożliwiać ma w szczególności:
1) pogłębianie wiedzy o ważnych wydarzeniach z dziejów narodu polskiego i dziejów powszechnych, aby móc krytycznie odnosić się do przeszłości lepiej rozumieć teraźniejszość i odpowiedzialnie budować przyszłość;
2) rozwijanie myślenia historycznego oraz wrażliwości moralnej i estetycznej;
3) kształtowanie zdolności humanistycznych, sprawności językowej, umiejętności samodzielnego poszukiwania wiedzy i korzystania z różnorodnych źródeł informacji, krytycznego formułowania i wypowiadania własnych opinii;
4) kształtowanie więzi z krajem ojczystym, świadomości obywatelskiej, postawy szacunku i odpowiedzialności za własne państwo; utrwalanie poczucia godności i dumy narodowej; budowanie szacunku dla innych ludzi oraz dokonań innych narodów i państw;
5) kształtowanie szacunku dla dziedzictwa narodowego; wyrabianie poczucia troski o pamiątki i zabytki historyczne;
6) rozbudzanie zainteresowań własną przeszłością, przeszłością swojej rodziny oraz historią lokalną i regionalną.
W szkole podstawowej uczniowie poznawali przede wszystkim dzieje ojczyste. W podstawie programowej kształcenia ogólnego dla liceum ogólnokształcącego i technikum historia państwa i narodu została wpisana w historię powszechną, choć nadal wątek dziejów ojczystych pozostaje najważniejszy.
ZAKRES PODSTAWOWY I ROZSZERZONY Cele kształcenia - wymagania ogólne
I. Chronologia historyczna. Uczeń:
1) porządkuje i synchronizuje wydarzenia z historii powszechnej oraz dziejów ojczystych;
2) dostrzega zmienność i dynamikę wydarzeń w dziejach, a także ciągłość procesów historycznych i cywilizacyjnych.
II. Analiza i interpretacja historyczna. Uczeń:
1) analizuje wydarzenia, zjawiska i procesy historyczne w kontekście epok i dostrzega zależności pomiędzy różnymi dziedzinami życia społecznego;
2) rozpoznaje rodzaje źródeł, ocenia przydatność źródła do wyjaśnienia problemu historycznego;
3) dostrzega mnogość perspektyw badawczych oraz różnorakie interpretacje historii i ich przyczyny;
4) ugruntowuje potrzebę poznawania przeszłości dla rozumienia współczesnych mechanizmów społecznych i kulturowych.
III. Tworzenie narracji historycznej. Uczeń:
1) tworzy narrację historyczną w ujęciu przekrojowym, jak i problemowym;
2) dostrzega problem i buduje argumentację, uwzględniając różne aspekty procesu historycznego;
3) dokonuje selekcji i hierarchizacji oraz integruje informacje pozyskane z różnych źródeł wiedzy.
Treści nauczania - wymagania szczegółowe
ZAKRES PODSTAWOWY | ZAKRES ROZSZERZONY | |||
XIV. Odkrycia geograficzne i europejski kolonializm doby nowożytnej. Uczeń: | ||||
1) charakteryzuje przyczyny i przebieg wypraw odkrywczych; 2) wyjaśnia wpływ wielkich odkryć geograficznych na społeczeństwo, gospodarkę i kulturę Europy oraz obszarów pozaeuropejskich. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje cywilizacje prekolumbijskie; 2) przedstawia proces rozrostu posiadłości kolonialnych państw europejskich w XVI-XVIII w. | |||
XV Czasy renesansu. Uczeń: | ||||
1) charakteryzuje główne prądy ideowe epoki; 2) rozpoznaj e dokonania twórców renesansowych w dziedzinie kultury; 3) charakteryzuje sztukę renesansową. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego. | |||
XVI. Reformacja i jej skutki. Uczeń: | ||||
1) wyjaśnia religijne, polityczne, gospodarcze, społeczne, kulturowe uwarunkowania i następstwa reformacji, opisując jej główne nurty i postaci; 2) wyjaśnia rolę soboru trydenckiego i opisuje różne aspekty reformy Kościoła katolickiego; | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) porównuje główne zasady luteranizmu, kalwinizmu, anglikanizmu; 2) ocenia kontrreformacyjne działania Kościoła katolickiego; | |||
3) opisuje mapę wyznaniową Europy w XVI w. | 3) wyjaśnia wpływ reformacji i kontrreformacji na kulturę; 4) charakteryzuje najważniejsze wojny religijne. | |||
XVII. Europa w XVI i XVII w. Uczeń: | ||||
1) przedstawia drogę do nowego modelu monarchii europejskich w epoce nowożytnej, z uwzględnieniem charakterystyki i oceny absolutyzmu francuskiego; 2) wyjaśnia znaczenie wojny trzydziestoletniej; 3) wyjaśnia genezę i opisuje następstwa rewolucji angielskich; 4) opisuje przemiany w kulturze europejskiej w XVII w. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) opisuje proces kształtowania się państwa moskiewskiego / rosyjskiego w XVI i XVII w.; 2) charakteryzuje konflikty polityczne w Europie, z uwzględnieniem ekspansji tureckiej i charakteru wojny trzydziestoletniej; 3) porównuje ewolucję ustroju Francji i Anglii w XVII w.; 4) charakteryzuje przemiany kapitalistyczne w życiu gospodarczym Europy Zachodniej XVI i XVII w.; 5) charakteryzuje sztukę barokową. | |||
XVIII. Państwo polsko-litewskie w czasach ostatnich Jagiellonów. Uczeń: | ||||
1) opisuje zmiany terytorialne państwa polsko-litewskiego i charakteryzuje jego stosunki z sąsiadami w XVI w.; 2) ocenia funkcjonowanie najważniejszych instytucji życia politycznego w XVI w. w Polsce; 3) omawia polską specyfikę w zakresie rozwiązań ustrojowych, struktury społecznej i modelu życia gospodarczego (gospodarka folwarczno-pańszczyźniana) na tle europejskim; 4) przedstawia sytuację wyznaniową na ziemiach państwa polsko-litewskiego w XVI w. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia rozwiązanie problemu państw zakonnych w Prusach i Inflantach; 2) charakteryzuje ruch egzekucyjny szlachty i ocenia jego znaczenie dla rozwoju parlamentaryzmu w państwie polsko-litewskim; 3) charakteryzuje główne nurty reformacji w państwie polsko-litewskim. | |||
XIX. Powstanie Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Uczeń: | ||||
1) wyjaśnia przyczyny, okoliczności i następstwa zawarcia unii realnej pomiędzy Koroną a Litwą; | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego. | |||
2) charakteryzuje ustrój Rzeczypospolitej Obojga Narodów w świetle postanowień unii lubelskiej; 3) opisuje strukturę terytorialną i ludnościową Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 4) wyjaśnia prawne i kulturowe podstawy tolerancji religijnej na ziemiach Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVI w. | ||||
XX. Pierwsze wolne elekcje i ich następstwa. Uczeń: | ||||
1) opisuje okoliczności, zasady, przebieg i następstwa pierwszych wolnych elekcji; 2) charakteryzuje działania Stefana Batorego w zakresie polityki wewnętrznej i zagranicznej. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto charakteryzuje sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej na początku panowania Zygmunta TTT Wazy. | |||
XXI. Renesans w Polsce. Uczeń: | ||||
1) ocenia dorobek polskiej myśli politycznej doby renesansu; 2) rozpoznaje dokonania twórców polskiego odrodzenia w dziedzinie kultury. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto ocenia wpływ reformacji i kontrreformacji na rozwój kultury w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. | |||
XXII. Polityka wewnętrzna i zagraniczna Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń: | ||||
1) omawia konflikty wewnętrzne i zewnętrzne w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w; 2) ocenia znaczenie bitwy pod Wiedniem dla losów Rzeczypospolitej Obojga Narodów i Europy; 3) charakteryzuj e zmiany granic Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) wyjaśnia wewnętrzne i międzynarodowe uwarunkowania XVII-wiecznych konfliktów Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 2) przedstawia przebieg wojen toczonych przez Rzeczpospolitą Obojga Narodów w XVII w., z uwzględnieniem roli wybitnych dowódców i polityków, w tym: Stanisława Żółkiewskiego, Jana Karola Chodkiewicza, Stefana Czarnieckiego i Jana TTT Sobieskiego. | |||
XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Uczeń: | ||||
1) opisuje proces oligarchizacji życia politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, uwzględniając wpływy obce, liberum veto i rokosze; 2) wyjaśnia przyczyny kryzysów wewnętrznych oraz załamania gospodarczego Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w.; 3) rozpoznaj e dokonania twórców epoki baroku powstałe na terytorium Rzeczypospolitej Obojga Narodów. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje udział poszczególnych stanów w życiu gospodarczym Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 2) opisuje i ocenia projekty wzmocnienia władzy królewskiej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów; 3) charakteryzuje sarmatyzm. | |||
XXIV. Europa w dobie oświecenia. Uczeń: | ||||
1) charakteryzuje postęp techniczny i przemiany kapitalistyczne w Europie Zachodniej; 2) wyjaśnia główne idee oświecenia i rozpoznaje dokonania epoki w dziedzinie kultury; 3) charakteryzuje procesy modernizacyjne w państwach sąsiadujących z Rzecząpospolitą Obojga Narodów. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) opisuje rozwój parlamentaryzmu i rewolucję przemysłową w Anglii; 2) charakteryzuje sztukę klasycystyczną; 3) charakteryzuje najważniejsze konflikty polityczne w Europie i na świecie w XVIII w. | |||
XXV. Rewolucje XVIII w. Uczeń: | ||||
1) wyjaśnia genezę i skutki rewolucji amerykańskiej; 2) charakteryzuje ustrój Stanów Zjednoczonych w świetle założeń konstytucji amerykańskiej; 3) wyjaśnia przyczyny i opisuje skutki rewolucji francuskiej; 4) przedstawia wkład Polaków w walkę o niepodległość Stanów Zjednoczonych. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje etapy rewolucji francuskiej i wyjaśnia specyfikę okresu jakobińskiego; 2) ocenia znaczenie rewolucji amerykańskiej i francuskiej z perspektywy politycznej, gospodarczej i społecznej. | |||
XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja). Uczeń: | ||||
1) opisuje i ocenia sytuację wewnętrzną i międzynarodową Rzeczypospolitej w czasach saskich; 2) charakteryzuje politykę Rosji, Prus i Austrii wobec Rzeczypospolitej ze | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) charakteryzuje i ocenia projekty naprawy Rzeczypospolitej w I poł. XVIII w.; | |||
wskazaniem przejawów osłabienia suwerenności państwa polskiego; 3) przedstawia reformy z pierwszych lat panowania Stanisława Augusta; 4) wyjaśnia przyczyny i przedstawia zasięg terytorialny pierwszego rozbioru Rzeczypospolitej; 5) wyjaśnia okoliczności zwołania Sejmu Wielkiego i przedstawia jego reformy, ze szczególnym uwzględnieniem postanowień Konstytucji 3 maja. | 2) wyjaśnia znaczenie konfederacji barskiej; 3) charakteryzuje położenie międzynarodowe i sytuację wewnętrzną Rzeczypospolitej po pierwszym rozbiorze; 4) porównuje polskie rozwiązania konstytucyjne z amerykańskimi i francuskimi. | |||
XXVII. Upadek Rzeczypospolitej (wojna z Rosją i powstanie kościuszkowskie). Uczeń: | ||||
1) wyjaśnia wpływ konfederacji targowickiej na wybuch wojny z Rosją; 2) charakteryzuje przebieg powstania kościuszkowskiego, z uwzględnieniem roli jego przywódców; 3) opisuje zasięg terytorialny drugiego i trzeciego rozbioru Rzeczypospolitej; 4) przedstawia przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII w. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) przedstawia przebieg wojny w obronie Konstytucji 3 maja; 2) ocenia postać Tadeusza Kościuszki jako pierwszego polskiego nowożytnego bohatera narodowego; 3) charakteryzuje wewnętrzne i zewnętrzne przyczyny upadku Rzeczypospolitej w XVIII w. | |||
XXVIII. Kultura doby oświecenia w Rzeczypospolitej. Uczeń: | ||||
1) rozpoznaje dokonania polskiego oświecenia w dziedzinie kultury; 2) omawia rolę instytucji oświeceniowych (Komisja Edukacji Narodowej, Biblioteka Załuskich). | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) wyjaśnia związki oświecenia polskiego z europejskim; 2) omawia rolę Stanisława Augusta jako mecenasa sztuki. | |||
XXIX. Epoka napoleońska. Uczeń: | ||||
1) charakteryzuje walkę Francji o dominację w Europie; 2) przedstawia przykłady zaangażowania się Polaków po stronie Napoleona, z uwzględnieniem Legionów Polskich we Włoszech; 3) charakteryzuje genezę, ustrój i dzieje Księstwa Warszawskiego; 4) ocenia znaczenie epoki napoleońskiej dla losów Francji i Europy. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) przedstawia sukcesy i porażki wewnętrznej polityki Napoleona; 2) ocenia stosunek Napoleona do sprawy polskiej. | |||
XXX. Europa i świat po kongresie wiedeńskim. Uczeń: | ||||
1) przedstawia decyzje kongresu wiedeńskiego w odniesieniu do Europy i świata, z uwzględnieniem podziału ziem polskich; 2) przedstawia przebieg rewolucji przemysłowej oraz wskazuje jej najważniejsze konsekwencje społeczno-gospodarcze; 3) omawia najważniejsze prądy kulturowe oraz nurty ideowe I połowy XIX w.; 4) wyjaśnia genezę i skutki Wiosny Ludów; 5) wyjaśnia znaczeni e wojny krymski ej. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia rolę Świętego Przymierza; 2) opisuje funkcjonowanie systemu wiedeńskiego i charakteryzuje próby jego podważenia; 3) charakteryzuje ruchy społeczne i niepodległościowe w I połowie XIX w. w Europie i Ameryce Łacińskiej; 4) wyjaśnia założenia doktryny Monroego; 5) charakteryzuje przebieg Wiosny Ludów w Europie, uwzględniając udział Polaków. | |||
XXXI. Ziemie polskie i ich mieszkańcy w latach 1815-1848. Uczeń: | ||||
1) charakteryzuje sytuację polityczną, społeczno-gospodarczą i kulturową Królestwa Polskiego, ziem zabranych, zaboru pruskiego i austriackiego; 2) wyjaśnia genezę powstania listopadowego i opisuje jego następstwa; 3) opisuje działania władz powstańczych, charakter toczonych walk oraz międzynarodową reakcję na powstanie listopadowe; 4) wyjaśnia okoliczności, w jakich doszło do rabacji galicyjskiej; 5) rozpoznaje i charakteryzuje dorobek kultury polskiej I połowy XIX w. | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) porównuje programy głównych obozów Wielkiej Emigracji i rozpoznaje ich przedstawicieli; 2) wyjaśnia okoliczności wybuchu powstania krakowskiego i opisuje jego skutki; 3) opisuje następstwa Wiosny Ludów na ziemiach polskich. | |||
XXXII. Powstanie styczniowe i jego następstwa. Uczeń: | ||||
1) wyjaśnia genezę powstania styczniowego i opisuje jego następstwa; 2) opisuje działania władz powstańczych, charakter toczonych walk oraz międzynarodową reakcję na powstanie; 3) charakteryzuje organizację polskiego państwa podziemnego w okresie powstania styczniowego oraz rolę jego przywódców; | spełnia wymagania określone dla zakresu podstawowego, a ponadto: 1) ocenia znaczenie powstania styczniowego dla kształtowania się nowoczesnego narodu polskiego; 2) opisuje przykłady działalności Polaków w czasie zesłania na Syberii. | |||
4) przedstawia problem uwłaszczenia chłopów w zaborze rosyjskim oraz porównuje z procesem uwłaszczeniowym w pozostałych zaborach. | ||||
Warunki i sposób realizacji
Zaproponowany układ treści nauczania stwarza możliwość pogłębionej względem szkoły podstawowej refleksji nad dziejami ojczystymi, z uwzględnieniem szerokiego kontekstu uwarunkowań wewnętrznych i międzynarodowych.
Treści z zakresu rozszerzonego są zintegrowane z wymaganiami dla zakresu podstawowego - ich realizacja w oddziałach z rozszerzonym zakresem nauczania historii powinna być zatem prowadzona w sposób spójny. Nauczyciel może swobodnie (w ramach przewidzianej liczby godzin) rozkładać akcenty na różne zagadnienia tematyczne, uwzględniając możliwości i zainteresowania swoich uczennic i uczniów. Wymagania określone w podstawie programowej nie są gotowym programem nauczania i nie mogą być traktowane jako zestaw tematów lekcji. Stanowią rejestr zakładanych umiejętności, które ma opanować absolwent liceum ogólnokształcącego i technikum.
W procesie nauczania i uczenia się nauczyciele i uczniowie powinni wykorzystywać wszelkie dostępne zasoby źródeł i opracowań historycznych, czemu sprzyja postęp technologiczny, który stwarza coraz szersze możliwości docierania do świadectw minionej rzeczywistości.
Dobór metod nauczania i środków dydaktycznych stosowanych w procesie kształcenia powinien być zależny od możliwości i potrzeb uczniów. Repertuar tych metod i środków wyznaczają jedynie wiedza i wyobraźnia nauczycieli oraz entuzjazm uczniów. Swoboda w doborze metod nauczania, a także w zakresie wykorzystania środków dydaktycznych będzie stanowić o jakości nauczania historii i wynikających z niego efektów. Nieocenioną pomoc w misji historycznego edukowania młodzieży szkolnej stanowią niezliczone instytucje publiczne i niepubliczne, których zasoby (w większości dostępne w formie cyfrowej) mogą stanowić źródło inspiracji i wsparcia dla uczniów i nauczycieli.
Dodatkowo ważne jest, aby w procesie nauczania wykorzystywać, w miarę możliwości, takie formy upamiętniania kluczowych wydarzeń historycznych, jak wycieczki do miejsc pamięci i muzeów, w tym znajdujących się w danym regionie.
Treści nauczania obejmują 59 działów tematycznych, w których znajdują się wymagania z zakresu podstawowego i zakresu rozszerzonego. Przyjęty przez nauczyciela podział w realizacji poszczególnych działów tematycznych w danych klasach powinienem zapewnić, odpowiednią do zakresu wymagań, ich realizację w cyklu kształcenia.
XI. Europa późnego średniowiecza
Zakres podstawowy: Uczeń charakteryzuje przemiany społeczne i gospodarcze w Europie w późnym średniowieczu; charakteryzuje następstwa upadku cesarstwa bizantyjskiego i ekspansji tureckiej dla Europy.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń wyjaśnia przyczyny kryzysu idei władzy uniwersalnej w Europie późnego średniowiecza; charakteryzuje kryzysy polityczne, społeczne i religijne późnego średniowiecza; wyjaśnia proces powstawania monarchii stanowych w Europie.
XII. Polska w XIV i XV w.
Zakres podstawowy: Uczeń opisuje proces zjednoczeniowy i zmiany terytorialne państwa polskiego w XIV i XV w.; charakteryzuje rozwój monarchii stanowej w Polsce, uwzględniając strukturę społeczeństwa polskiego i rozwój przywilejów szlacheckich; wyjaśnia wpływ przywilejów na sytuację gospodarczą; dokonuje bilansu panowania władców; ocenia politykę dynastyczną Jagiellonów w XV w.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń ocenia znaczenie unii polsko-litewskiej z perspektywy obu narodów; rozpoznaje przejawy wielokulturowości na ziemiach polskich; wyjaśnia międzynarodowe i wewnętrzne uwarunkowania związków Polski z Węgrami i Litwą; charakteryzuje i ocenia stosunki polsko-krzyżackie na płaszczyźnie politycznej, gospodarczej i kulturowej.
XIII. Kultura średniowiecza
Zakres podstawowy: Uczeń wyjaśnia uniwersalny charakter kultury średniowiecza (rola chrześcijaństwa); rozpoznaje dokonania kultury (w tym dorobek polski); określa znaczenie chrześcijaństwa obrządku łacińskiego dla kultury polskiej; charakteryzuje sztukę romańską i gotycką.
Zakres rozszerzony (dodatkowo): Uczeń opisuje rolę uniwersytetów i ich organizację oraz wyjaśnia przyczyny trwałości idei uniwersyteckiej; charakteryzuje przemiany życia religijnego w okresie średniowiecza.