Zagadnienia na kartkówkę/sprawdzian/pracę klasową.
- Czas pisania: ok. 25 minut
- Czas oceniania: ok 7-10 minut.
Po napisaniu następuje wymiana prac, pomiędzy ławkami (wymieniamy pracę z osobą siedzącą z przodu/ z tyłu), ona ocenia pracę, wg. poniższego klucza, podlicza zdobyte punkty i wpisuje proponowaną ocenę wg skali poniżej. Obie osoby podpisują się na pracy.
- Jeżeli oceniający ma wątpliwości w danej kwestii, może zazanczyć pytajnik i dopisać literkę "W" (ew. z komentarzem), nauczyciel sam podejmie decyzję w tym temacie.
- Jeżeli oceniający nie zdąrzy ocenić całej pracy, zrobi to oczywiście za niego nauczyciel
Polska XI-XV wiek
Minipodsumowanie (tj. ok. 25-minutowy sprawdzian/praca klasowa) z niektórych zagadnień z ostatnich rozdziałów:
- https://koperlo.blogspot.com/2021/09/polska-w-poznym-sredniowieczu.html
- jedynie najbardziej znaczące fakty (około 50 % treści w pracy sprawdzającej)
- V.1: Średniowiecze.PL: Piastowie od rozbicia do rozbicia (dzielnicowego)
- VII: Średniowiecze - Polska (koniec rozbicia dzielnicowego i zjednoczenie)
- (tu czasy wcześniejsze, gdyby ktoś potrzebował: V.1: Średniowiecze.PL: Piastowie do 1031
- Kolorem zielonym oznaczono elementy, które uczeń powinien opanować na ocenę Celującą
- czerwonym na bardzo dobry
- czarnym - wiedzę elementarną
- Panowanie królów i książąt zwierzchnich Polski (oczywiście dat panowania nie trzeba znać na pamięć)
- Piastowie (i krewniacy):
- 8. Bolesław Krzywousty 1106-1138
- 9. Władysław Wygnaniec 1138-1146
- 10. Bolesław Kędzierzawy 1146-1173
- 11. Mieszko III Stary 1173-1177,1191,1198-1199,102
- 12. Kazimierz Sprawiedliwy 1177-1194
- 13. Władysław Laskonogi 1202, 1228-1231
- 14. Leszek Biały 1202-1227
- 15. Henryk Brodaty 1228-1238
- 16. Henryk Pobożny 1238-1241
- 17. Konrad Mazowiecki 1229, 1241-1243
- (...)
- 20. Henryk IV Probus (Prawy) 1289-1290
- 21. Przemysł II Wielkopolski 1290, 1295-1296
- 22. Wacław II (Przemyślida) 1300-1305
- 23. Władysław I Łokietek 1305-1333
- 24. Kazimierz Wielki 1333-1370
- Ludwik Węgierski
- Jadwiga Andegaweńska
- przypomnij sobie drzewo genealogiczne Piastów (kto był czyim synem)
- Daty: historia Polski (daty, które trzeba znać)
- koronacje
- Zadanie I: Prawda/Fałsz -
- Zadanie II: Król itp. - Najważniejszy fakt / ciekawostka
- kojarzysz postaci wymienione wyżej? (najczęściej władca, duchowny, bohater...)
- jakie wydarzenie / ciekawostka się z nim wiąże
- ...
- Zadanie III: Ciekawostki nt.
- w 5 rozbudowanych zdaniach napisz, co wiesz o postaciach takich jak (jeden z 4 tematów wskazany przez nauczyciela):
- Panowanie:
- a) Chrobrego (jeśli wskazano w zakresie tematów) ;
- b) Mieszka II i K. Odnowiciela ;
- c) Śmialego i Hermana
- d) Krzywoustego (i testament) ;
- d) Sezon 1 i 2 gry o Tron ;
- e) Sezon 3 (czyli finał - Łokietek i kontrkandydaci);
- f) Panowanie Kazimierza Wielkiego (dlaczego wielki?) ;
- g) Ludwika i Jadwigii (jeśli wskazano w zakresie tematów)
- Zadanie V: RYSUNEK
- na bazie Jakiejś ciekawostki (najlepiej innej niż ta zapisana powyżej) tworzymy coś na kształt uproszczonego komiksu; a dokładnie - satyryczny rysunek edukacyjny. Tworzymy wartościowy pod względem edukacyjnym obrazek, który przekazuje nam jakąś wiedzę historyczną (lub mobilizuje do poszerzenia wiedzy). Nasz rysunek ma potencjalnie przekazać np. naszemu rówieśnikowi, który nie chodzi z nami na lekcje historii jakąś interesującą wiedzę historyczną.
- a) narysuj szkic, np.
- 2 ludzików, najlepiej, żeby trzymali / nosili na głowie jakieś elementy charakterystyczne dla danej postaci, np. koronę, hełm itd.
- wystarczy 3 elementy:
- ludziki - tj. postacie historyczne (ewentualnie tłum, zwierzęta, budynki itd.)
- dymki - co mówią lub myślą dane osoby
- można elementy dodatkowe - jakąś scenografię w tle, np. piramidy, statki lub inny charakterystyczny element
- postacie mogą, a nawet powinny ze sobą np. rozmawiać;
- ewentualnie mogą robić coś śmiesznego i to komentować, np.
- budować piramidę i mówić, że w tym tempie, bez pomocy kosmitów, to nie zdarzą jej dokończyć, przed wynalezieniem elektrycznych samochodów
- b) podpisz, kogo przedstawia obraz (np. władcę/ kapłana/ wojownika/ naukowca?)
- c) podpisz kiedy i gdzie "dzieje się" ta scena, np. Egipt ok. 3 tys. p.n.e. zdjęcie koloryzowane
- poniżej kilka przykładów:
- 1) Aleksander Macedoński może mówić coś o:
- podbojach
- np. Wybacz mamo, ale skoro w 10 lat podbiłem cały cywilizowany świat aż po Egipt i Indie; a na ziemiach barbarzyńskich, np. Polsce nie ma nic ciekawego, idę oglądać seriale na Netflixie i Disney (podobno wyszła nowa część Króla Lwa!), lekcje do szkoły już zrobiłem!
- greckich/macedońskich wojownikach (hoplitach) i ich broni, np.:
- Aleksander mówi do Arystotelesa: Wiem, że to zabrzmi głupio, ale Arystotelesie - skoro jesteś takim mądrym filozofem, powiedz mi: skoro moi Macedońscy żołnierze wyposażeni w 5-metrowe włócznie (sarissy) byli w stanie podbić niemal cały świat (Grecję, Persję, Egipt i Indie), to czy z 10-metrowymi podbijemy księżyc?
tutaj może pojawić się bardziej szczegółowy wykaz zagadnień, żebyście nie musieli się za dużo uczyć:
- kolejność (znajomość wszystkich dat nie jest konieczna; ale kolejność już tak):
- Chrzest Polski (966 r.)
- Zjazd Gnieźnieński (1000 r.)
- Pokój w Budziszynie (1018 r.)
- Koronacja Bolesława Chrobrego (1025 r.)
- Najazd czeskiego księcia Brzetysława na Polskę ; poprzedzony reakcją pogańską (1038/1039 r.)
- Odnowienie państwa przez Kazimierza Odnowiciela i przeniesienie stolicy do Krakowa (ok. 1040 r.)
- Męczeńska śmierć biskupa Stanisława (1079 r.)
- Obrona Głogowa (1109 r.)
- Testament Bolesława Krzywoustego (1138 r.)
- Bitwa pod Mozgawą (1195 r.)
- Sprowadzenie Krzyżaków do Polski (1226 r.)
- Bitwa pod Legnicą (1241 r.)
- Lokacja Krakowa na prawie magdeburskim (1257 r.)
- Koronacja Przemysła II (1295 r.)
- Koronacja Wacława II Czeskiego na króla Polski (1300 r.)
- Rzeź Gdańska (1308 r.)
- Koronacja Władysława Łokietka (1320 r.)
- Bitwa pod Płowcami (1331 r.)
- Objęcie tronu przez Kazimierza Wielkiego (1333 r.)
- Pokój w Kaliszu (1343 r.)
- Statuty Kazimierza Wielkiego (wiślicko-piotrkowskie) (ok. 1346–1362 r.)
- Fundacja Akademii Krakowskiej (1364 r.)
- Przywilej koszycki (1374 r.)
- Koronacja Jadwigi Andegaweńskiej na króla Polski (1384 r.)
- Unia w Krewie (1385 r.)
Podsumowanie rozdziału V: Polska za pierwszych Piastów
Początki państwa polskiego
W X w. doszło do ekspansji plemienia Polan. Władzę nad nimi objął ród Piastów. W pierwszej kolejności jego przedstawiciele podporządkowali sobie Wielkopolskę i stworzyli w tym regionie sieć grodów.
Około 960 r. władzę w państwie Polan objął Mieszko I. Książę kontynuował politykę ekspansji, kierując ją m.in. w stronę Pomorza Zachodniego. Doprowadziło to do konfliktu z Wieletami i margrabiami niemieckimi.
Mieszko I zawarł sojusz z Czechami, czego wynikiem był chrzest księcia w 966 r. i małżeństwo z księżniczką Dobrawą. Decyzja o przyjęciu chrześcijaństwa w obrządku łacińskim miała doniosłe skutki dla państwa Piastów, które znalazło się w orbicie wpływów kultury zachodniej. Wprowadzanie nowej religii odbywało się powoli i najpierw w najważniejszych grodach.
Książę Polan na przełomie lat 60. i 70. X w. toczył walki z Wieletami i zbuntowanymi margrabiami niemieckimi. Korzystał z pomocy Czechów, a także cesarza Ottona I.
Mieszko I zmarł w 992 r. Stworzone przez niego państwo obejmowało: Wielkopolskę, Małopolskę, Śląsk, Mazowsze i Pomorze. (Podpis pod zdjęciem: Pozostałości pałacu Mieszka I na Ostrowie Lednickim • fotografia współczesna, Polska)
Panowanie Bolesława Chrobrego
Bolesław Chrobry był władcą Polski w latach 992–1025. Władzę książęcą objął po ojcu Mieszku I i szybko wygnał z kraju macochę Odę oraz przyrodnich braci.
W 997 r. książę pomógł biskupowi Wojciechowi w zorganizowaniu wyprawy misyjnej do Prus. Po męczeńskiej śmierci, którą duchowny poniósł z rąk pogan, Bolesław wykupił jego ciało i doprowadził do szybkiego uznania Wojciecha za świętego. Już w 1000 r. do grobu św. Wojciecha w Gnieźnie pielgrzymkę odbył cesarz Otton III. Jego spotkanie z Chrobrym nazywa się zjazdem gnieźnieńskim.
Po śmierci Ottona III Bolesław Chrobry zajął na krótko Czechy. W latach 1004–1018 toczył wojny z cesarstwem niemieckim. W 1018 r. książę wyprawił się także na Ruś Kijowską.
W 1025 r., kilka miesięcy przed śmiercią, Bolesław Chrobry został koronowany na króla Polski.
Państwo Bolesława Chrobrego określa się mianem monarchii patrymonialnej, co oznacza, że władca traktował je jak swoją własność. Miał szerokie uprawnienia. Sam sprawował władzę ustawodawczą, sądowniczą i wykonawczą.
Kryzys monarchii Piastów
Władzę w Polsce po śmierci Bolesława Chrobrego objął jego syn – Mieszko II. Odbył koronację królewską i próbował kontynuować politykę poprzednika. Jednak w 1031 r. nastąpił jednoczesny najazd ze strony cesarstwa i Rusi Kijowskiej. Polski król musiał uciec do Czech.
Nowym polskim władcą został starszy syn Bolesława Chrobrego – książę Bezprym. Jego rządy nie potrwały długo i w kolejnym roku Mieszko II powrócił do kraju. Nie mógł już jednak używać tytułu królewskiego.
Mieszko II zmarł w 1034 r. W Polsce wybuchł wówczas głęboki kryzys i bunt poddanych skierowany przeciwko władzy książęcej oraz Kościołowi (tzw. reakcja pogańska). Kryzys wykorzystał m.in. władca Czech Brzetysław, który najechał polskie ziemie.
W 1039 r. z pomocą cesarza do Polski powrócił syn Mieszka II – Kazimierz. Książę zjednoczył ziemie polskie i przeniósł stolicę kraju z Gniezna do Krakowa. Działalność ta przyniosła mu przydomek „Odnowiciel”.
Od Bolesława Śmiałego do Bolesława Krzywoustego
W latach 1058–1079 polskim władcą był Bolesław Śmiały, zwany też Szczodrym. Książę prowadził aktywną politykę międzynarodową. Dzięki popieraniu papieża w sporze z cesarzem uzyskał zgodę na koronację królewską w 1076 r.
Konflikt Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem oraz skazanie duchownego na śmierć spowodowały bunt możnych i wygnanie króla z kraju. Polskim władcą został książę Władysław Herman, który odznaczał się biernością, a rzeczywisty wpływ na wydarzenia w państwie miał palatyn Sieciech.
W 1097 r. synowie Hermana – Zbigniew i Bolesław Krzywousty – wymogli na ojcu podział państwa na dzielnice. Z kolei w 1102 r. po śmierci księcia doszło do bratobójczych walk wygranych przez Krzywoustego.
Sprawujący samodzielne rządy Bolesław Krzywousty stoczył z sukcesem wojnę z cesarstwem. W kolejnych latach skoncentrował się na podboju oraz chrystianizacji Pomorza Gdańskiego i Zachodniego.
Testament Bolesława Krzywoustego
Bolesław Krzywousty zmarł w 1138 r. Pozostawił statut, zwany też testamentem. W dokumencie zawarto dokładne wytyczne dotyczące sposobu przejmowania władzy przez kolejnych potomków księcia oraz podział państwa na dzielnice.
Głównymi zasadami statutu Krzywoustego były pryncypat i seniorat. Pryncypat oznacza, że jeden książę dzielnicowy będzie sprawował władzę nad pozostałymi. Z zasady senioratu wynikało, że będzie to najstarszy z rodu (senior). Państwo polskie zostało podzielone na kilka dzielnic, a w ramach tego podziału wyznaczono też dzielnicę senioralną. Pierwszym seniorem został Władysław II (Wygnaniec), który w nieudanej próbie całkowitego podporządkowania sobie braci w 1146 r. został przez nich wygnany z kraju.
Kryzys państwa polskiego w XI w. przyczynił się do zmian w organizacji jego sił zbrojnych. Zapoczątkował je Kazimierz Odnowiciel, który indywidualnie nadawał ziemię swoim wojownikom. Z czasem wykształciło się z nich rycerstwo, zyskujące coraz więcej praw i uniezależniające się od władcy.
Polska w późnym średniowieczu
1. Po śmierci Leszka Białego w 1227 r. rozpoczęły się walki
o tron krakowski między Henrykiem Brodatym a Konradem Mazowieckim.dem Mazowieckim.
2. Równolegle Mazowsze zmagało się z najazdami Prusów. W celu ich powstrzymania Konrad sprowadził na ziemię chełmińską zakon krzyżacki (po 1226 r.).
3. W 1241 r. Mongołowie najechali ziemie polskie, niszcząc m.in. Kraków i Wrocław. W bitwie pod Legnicą poległ Henryk Pobożny, co przekreśliło szanse na zjednoczenie państwa przez władców Śląska.
4. Osłabienie władzy centralnej prowadziło do nadawania dobrom kościelnym i prywatnym immunitetów ekonomicznych i sądowych. W efekcie warunki życia chłopów uległy zróżnicowaniu, co zachęcało do migracji.
5. Proces ten przyspieszył na skutek napływu imigrantów z Niemiec. Odtąd nowe miasta i wsie zakładano na prawie niemieckim, a więc otrzymywały one samorząd i nowy układ przestrzenny. Efektem tej kolonizacji było wyraźne ożywienie gospodarcze.
Odbudowa Królestwa Polskiego
1. W drugiej połowie XIII w. wyraźne stały się dążenia do ponownego zjednoczenia ziem polskich.
2. Po śmierci Leszka Czarnego w 1288 r. do walki o tron krakowski przystąpili trzej Piastowie: Władysław Łokietek, Henryk Probus i Przemysł II, oraz król czeski Wacław II. Władzę nad Małopolską objął Wacław, ale na króla Polski koronował się Przemysł (1295 r.).
3. Śmierć Przemysła II w 1296 r. wywołała walki o jego dziedzictwo. Władzę nad Wielkopolską uzyskał ostatecznie Wacław II, co pozwoliło mu koronować się na króla Polski w 1300 r.
4. Rządy Wacława spowodowały jednak wkrótce bunt poddanych, co po jego śmierci w 1305 r. pozwoliło przejąć władzę Łokietkowi.
5. Łokietek utracił panowanie nad Pomorzem (1308 r.), złamał bunt największych miast (1312 r.), opanował Wielkopolskę (1314 r.), a w 1320 r. koronował się na króla. Dalsze lata jego panowania wypełniły niepowodzenia w walkach z Krzyżakami, wspieranymi przez króla czeskiego. Zmarł w 1333 r.
1. Długie panowanie Kazimierza Wielkiego (13331370) doprowadziło do wygaszenia konfliktów z sąsiadami i znacznego rozwoju gospodarczego kraju.
2. Na zjeździe w Wyszehradzie (1335 r.) Kazimierz wykupił prawa do polskiej korony od władców Czech, czym rozerwał ich sojusz z Krzyżakami. Spory z zakonem oddał pod arbitraż sąsiednich władców i sąd papieski (1339 r.), a ostatecznie zakończył je zawarciem pokoju wieczystego w Kaliszu w 1343 r.
3. W latach 13401349 podbił Ruś Czerwoną, co pozwoliło przejąć korzyści z prowadzonego tu m.in. za pośrednictwem Lwowa handlu czarnomorskiego.
4. Kazimierz troszczył się o rozwój kraju. Ustanawiał lokacje miast, finansował budowę ich murów i zamków obronnych, przeprowadził reformę monety i prawa. Utrzymał urząd starostów jako terytorialnych przedstawicieli władzy króla, uporządkował urzędy centralne. W 1364 r. założył Akademię Krakowską.
1. Po śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r. na mocy układów tron polski objął jego siostrzeniec, król Węgier, Ludwik Andegaweński.
2. Aby zapewnić polski tron swojej córce, Ludwik Węgierski wydał w 1374 r. przywilej w Koszycach, który znacznie ograniczył obciążenia podatkowe szlachty.
3. Po śmierci Ludwika na króla Polski koronowano w 1384 r. jego córkę Jadwigę.
4. W 1385 r. w Krewie zawarto układ, który poprzez małżeństwo Jadwigi z wielkim księciem litewskim Władysławem Jagiełłą wprowadził unię personalną Polski i Litwy. Warunkiem porozumienia było przyjęcie chrztu przez Jagiełłę i chrystianizacja Litwy.
5. Szybka i bezpotomna śmierć Jadwigi sprawiła, że tron polski stał się w praktyce elekcyjny. Aby zapewnić go swoim synom, Jagiełło wydał przywilej w Jedlni, który zapewniał nietykalność osobistą i majątkową szlachcie (1430 r.).
Wielka wojna z zakonem krzyżackim
I Unia polskolitewska stanowiła zagrożenie dla zakonu krzyżackiego, a chrzest Litwy podważał sens jego dalszej działalności.
2. Relacje polskokrzyżackie były jednak w początkach XV w. dość dobre, natomiast napięcia pojawiły się na Litwie. W 1409 r. na Żmudzi wybuchło antykrzyżackie powstanie.
3. W 1409 r. Krzyżacy wypowiedzieli Polsce wojnę i uderzyli na ziemię dobrzyńską.
4. 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem doszło do walnej bitwy, w której siły polskolitewskoruskie całkowicie rozbiły armię krzyżacką.
5. Pomimo tej klęski zawarty w 1411 r. w Toruniu pokój nakładał dość umiarkowane warunki. Krzyżacy utracili ziemię dobrzyńską i Żmudź, musieli również wykupić swoich jeńców, co zrujnowało skarbiec ich państwa.
6. Dalsze militarne (1414,1435) i pokojowe (14141418) próby rozwiązania konfliktu nie przyniosły większych zmian.
1. Po śmierci Władysława Jagiełły królem Polski został Władysław Jagiellończyk, który poległ w bitwie pod Warną w 1444 r. W 1447 r. koronowano zatem jego brata Kazimierza Jagiellończyka, który panował do 1492 r.
2. Problemy ekonomiczne państwa krzyżackiego były przyczyną napięć pomiędzy zarządzającymi nim rycerzami zakonnymi i jego mieszkańcami (szlachtą i mieszczanami). W 1440 r. powstał Związek Pruski zrzeszający ich reprezentantów.
3. W 1454 r. w Prusach wybuchł bunt, a ich mieszkańcy oddali się w opiekę polskiego króla. Podjęte walki szybko wykazały nieskuteczność pospolitego ruszenia, dlatego później korzystano głównie z sił zaciężnych. Koszty ich działań pokrywały pruskie miasta.
4. Zawarty w 1466 r. II pokój toruński wprowadził podział ziem państwa krzyżackiego na Prusy Królewskie, włączone bezpośrednio do Polski, i Prusy Zakonne, które stały się lennem królów Polski. W efekcie w granicach Królestwa znalazł się cały szlak wiślany.
1. Do schyłku XIV w. Polska pozostawała przede wszystkim pod wpływem kultury łacińskiej Europy, choć po unii z Litwą widoczne stały się wpływy sztuki bizantyjskiej (ruskiej).
2. Architekturę romańską na ziemiach polskich reprezentują nieliczne obiekty sakralne, natomiast budowle gotyckie zachowały się w wielu miastach (kamienice, mury i baszty, kościoły, klasztory, ratusze).
3. Najdoskonalsze dzieła rzeźby gotyckiej w Polsce to ołtarz główny w kościele Mariackim w Krakowie i nagrobek Kazimierza Jagiellończyka w katedrze na Wawelu.
4. Rozwój polskiego dziejopisarstwa w średniowieczu wieńczy monumentalne dzieło Jana Długosza Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, spisane w XV w.
5. Oparciem dla działalności artystycznej i naukowej w późnym średniowieczu stała się Akademia Krakowska, ufundowana w 1364 r., a odnowiona dzięki królowej Jadwidze i Jagielle.
6. Do końca średniowiecza językiem nauki i sztuki w Polsce pozostawała łacina.